نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 استادیار، گروه معارف اهل البیت علیهم السلام، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2 استادیار، گروه معارف اهل البیت علیهم السلام ، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
3 کارشناسیارشد اقتصاد اسلامی، گروه اقتصاد، دانشکدۀ علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Introduction
This research was conducted in the domain of health charities in Isfahan to explore donor appreciation practices, focusing on thank-you gifts and the hierarchy of Islamic motivations. The main problem is that while charities use such gifts to retain donors, unawareness of the "motivational crowding out" phenomenon (Frey & Jegen, 2001) can reverse their intended effects. Specifically, providing uniform gifts in Iran's religious context can cause "spiritual degradation," reducing a donor's motivation from sincerity (Ikhlas) to mere reputation-seeking, which may ultimately invalidate the charitable act. Given the vital role of health charities, scientifically managing donor motivation is essential for preserving their spiritual capital and ensuring long-term financial sustainability. Regarding the research background, Western studies (e.g., Muller & Rau, 2020; Chao, 2017) confirmed crowding out within the intrinsic/extrinsic dichotomy, and Chapman and Thai (2026) showed incentive effectiveness heavily depends on donors' motivational profiles. However, domestic literature has merely identified horizontal participation factors, completely neglecting the longitudinal and hierarchical dimensions of Islamic motivations. The main limitation is the inability to interview donors directly due to institutions' strict privacy policies, thus relying on managers' perceptions and reports. Finally, the research questions are: 1) What types of thank-you gifts do Isfahan health charities use, and what are their objectives? 2) How do managers perceive donors' motivations and handle the crowding-out phenomenon within the Islamic motivational hierarchy to prevent spiritual degradation?
Methodology
This study employed a qualitative, descriptive-exploratory approach to systematically identify the current state and classify the experiences and perceptions of health charity managers in Isfahan, addressing the lack of sufficient prior research in Iran. The study population comprised managers and experts from health charities in Isfahan. Using accessible purposive sampling, seven key informants from five prominent charities (Maksa, Kasa, Emdadgaran Ashoura, Isfahan Diabetes, and Hazrat Abolfazl) were selected. Data were collected through in-depth, semi-structured interviews (lasting 30 to 90 minutes). The interview guide focused on three core themes: types of appreciation methods, organizational objectives, and challenges in preserving donors' sincerity (*Ikhlas*). All sessions were recorded with informed consent and transcribed verbatim. Data were analyzed using directed qualitative content analysis. Following multiple close readings of the transcripts, semantic units related to gift types, purposes of giving, and managers' perceptions of donor sincerity and motivation were identified and organized through a two-step process of open coding and categorization. To enrich the data, public documents (e.g., charity websites, appreciation plaques, and text messages) were reviewed, and methodological triangulation was applied. The primary limitation of this study is its reliance on managers' perceptions and reports rather than direct interviews with the donors themselves. Due to the strict sensitivity of charity institutions regarding information disclosure and donor privacy, this necessitates caution in generalizing the findings.
Findings
Analysis of interviews, field observations, and digital documents revealed that Isfahan health charities utilize a wide spectrum of appreciation tools. These include plaques and trophies (for recurring and major donors), thank-you messages and expenditure reports (for small-to-medium donors), personal phone calls (for significant contributions), visual feedback like patient photos and field visit invitations (for altruistic donors), formal ceremonies (for influential donors), facility naming (for infrastructural donors), and reciprocal administrative/medical services. The charities' objectives primarily centered on retaining existing donors (the core goal) and attracting new ones; notably, no organizational strategy existed for elevating motivation or achieving "motivational crowding in." Managers intuitively recognized four motivational levels among donors: expanded self-interest (e.g., receiving tax exemptions), human altruism (e.g., feelings of empathy and reciprocity), otherworldly motivation (e.g., fulfilling vows and expiations), and divine sincerity (Ikhlas, solely to attain divine pleasure). The most critical finding was the complete absence of systematic evaluation regarding how these gifts impact donors' future behavior. Decision-making was purely intuitive, relying on personal experience and imitation of other charities, with no data or analysis to measure long-term effectiveness. Consequently, despite their valid concern for preserving donors' sincerity, charities lack the scientific knowledge and tools required to manage motivations and prevent "spiritual degradation" in their current appreciation practices.
Discussion and Conclusion
Findings show that appreciation practices in the studied charities, despite apparent diversity, are managed within an intuitive, unscientific framework rooted in organizational survival logic. Instead of actively managing motivation, charities focus solely on maintaining the status quo, as any targeted intervention to elevate motivation carries the risk of losing donors. This structural conservatism, lack of scientific protocols, and quantitative definition of success (donation volume) are three main barriers to transitioning from the current state. Theoretically, this study demonstrates that motivation crowding theory in religious societies requires a cultural addendum. In the Islamic model, crowding out is not merely substituting motivation, but an ontological descent in the hierarchy of divine proximity, entailing theological consequences (e.g., the invalidation of the deed). This fundamental difference highlights the necessity of developing indigenous models for motivation management. Practically, it is recommended that charities create a motivational profile for major donors by recording their behavioral signs (e.g., tendency toward anonymity) and apply a tiered appreciation model: for sincere donors, only private prayers and confidential impact reports; for altruists, visual feedback (photos and videos); and for the self-interested, public appreciation and naming. However, due to reliance on managers' perceptions and lack of direct access to donors, future research must employ mixed methods and direct donor access to validate these models and develop charity-specific operational protocols.
Acknowledgments
The authors would like to express their sincere gratitude to the health charities participating in this study (Maksa, Kasa, Emdadgaran Ashoura, Isfahan Diabetes, and Hazrat Abolfazl (PBUH)), as well as all the managers and experts who generously shared their valuable experiences despite the sensitivity of the subject. Their invaluable cooperation was the cornerstone and main driving force of this research.
کلیدواژهها [English]
- مقدمه و بیان مسأله
بخش سوم اقتصاد (شامل بخشهای غیردولتی، غیرانتفاعی، وقف و امور خیریه) میتواند تا اندازهای ناتوانی دولت در ارائۀ کالاهای عمومی و مدیریت آثار خارجی را جبران کند؛ حتی این بخش میتواند به عنوان مکملی برای دولت، در شرایط شکست دولت نیز نقشآفرینی کند (درخشان و نصرالهی، ۱۳۹۳: ۷۱). با توجه به اهمیت و گستردگی این بخش در اقتصادهای جهان، سیاستگذاری و برنامهریزی درست در این حوزه به افزایش کارایی اقتصادی و کاهش بار مالی دولت میانجامد و در مقابل، نبود چنین برنامهریزیای به کوچک و کماثر شدن آن دامن میزند.
با این حال، یکی از چالشهای اساسی در مسیر تحقق این کارکردها پیشبینی بدبینانۀ نظریۀ استاندارد اقتصادی دربارۀ رفتار انسان است. بر اساس این نظریه، از آنجا که مشارکت در امور خیر ماهیت کالای عمومی دارد و نمیتوان افرادی را که مشارکت نکردهاند از مزایای آن محروم کرد، این فعالیتها همواره در معرض مسألۀ سواری رایگان[1] قرار دارند ( Hindriks & Myles, 2013: Chap. 3). ریشۀ این تحلیل به مفروضات انسانشناختی علم اقتصاد بازمیگردد که کنشگر را موجودی منفعتطلب تصویر میکند که به دنبال کسب بیشترین بهره از دیگران در ازای رساندن کمترین منفعت ممکن به آنهاست. بر همین اساس، پیشبینی میشود تعداد اهداکنندگان خون بسیار اندک باشد، زیرا همگان در مواقع نیاز (همچون عمل جراحی) از آن بهرهمند میشوند. نتیجۀ منطقی چنین تحلیلی آن است که دولت نمیتواند به اهدای داوطلبانه متکی باشد و ناگزیر خواهد بود خون مورد نیاز خود را از شهروندان خریداری کند.
با وجود این، این واقعیت که در کشورهای بسیاری از جمله ایران خون مورد نیاز از طریق اهدا تأمین میشود، نشانۀ نقض فرض منفعتطلبی است. در برخی از موقعیتها، افراد نه طبق پیشبینی انسان اقتصادی، بلکه به صورت اجتماعی رفتار میکنند. شواهد قوی آزمایشگاهی وجود دارد مبنی بر اینکه افراد در برخی از آزمایشها کاملاً از رفتار مبتنی بر منفعتطلبی صرف فاصله میگیرند (Ledyard, 1995; Camerer, 2003; Chaudhuri, 2011). مطالعۀ بازی اولتیماتوم آزمایشگاهی در ۱۵ جامعۀ کوچک در سراسر دنیا نشان میدهد «مدل متعارف عامل اقتصادی حداکثرکنندۀ منفعت شخصی به طور نظاممند نقض میشود» (Henrich et al., 2001: 77).
اقتصاددانان برای درک رفتارهای اجتماعی به روانشناسی اجتماعی روی آوردند که از مدتها پیش این گونه رفتارها را مطالعه کرده است. در نتیجه، تعدادی زیاد نظریۀ اقتصادی برای توضیح رفتار اجتماعی افراد و تغییر در رفتار مرتبط آنها تکامل یافتهاند که در هر کدام عواملی مختلف موجب برانگیختن افراد به رفتار اجتماعی از جمله کمک به امر خیر میشوند. در برخی از مواقع، این انگیزهها با یکدیگر تداخل مییابند و میتوانند اثر یکدیگر را تقویت یا تضعیف کنند؛ پدیدهای که به تخلیۀ انگیزشی موسوم است و برای سیاستگذاری جلب مشارکت در امر خیر اهمیتی بسزا دارد. در این پدیده، تقویت یک انگیزه توسط سیاستگذار با هدف مثلاً افزایش مشارکتهای مردمی در امر خیر ممکن است برعکس عمل کند و موجب کاهش یک انگیزۀ مؤثر دیگر و معکوسشدن پیامد هدف سیاست طراحیشده شود (Frey & Jegen, 2001).
بر اساس نظریۀ کاهش تقاضای خیرخواهی، تحریک بیش از حد انگیزههای مادی میتواند به واسطۀ ایجاد فضایی بازاری از یک سو، این علامت را مخابره کند که نیازی به مشارکت خیرخواهانه نیست و از سویی دیگر، از میزان تقاضا برای مشارکت خیرخواهانه بکاهد و در نتیجه، باعث غیرفعالشدن انگیزههای معنوی برای خیرخواهی شود. بررسی تأثیر استفاده از مشوقهای مالی برای اهدای کلیه در جمهوری اسلامی ایران نیز مؤید ادعای کاهش تقاضای خیرخواهی است. معرفی مشوقهای مزبور موجب کاهش نسبت اهدای خیرخواهانۀ کلیه به عرضۀ غیرانتفاعی از ۷۸ درصد در سال ۱۳۶۵ به ۱۱ درصد در سال ۱۳۸۴ شد (Ghods & Savaj, 2006).
پیچیدگی پدیدۀ تخلیۀ انگیزشی در بستر فرهنگی و دینی ایران بهمراتب بیشتر است، زیرا انگیزههای کار خیر در اندیشۀ اسلامی نه در دوگانۀ درونی/بیرونی، بلکه در یک طیف طولی و سلسلهمراتبی قابل درک است. این طیف از انگیزههای مادی و منفعتطلبانه (مانند بهرهمندی از معافیتهای مالیاتی) آغاز میشود و تا انگیزههای نوعدوستانه و انسانی امتداد مییابد و در نهایت، به مراتبی متعالیتر همچون انگیزههای اخروی (امید به پاداش الهی) و اخلاص ناب میرسد؛ آنجا که فرد به تعبیر قرآن با انگیزۀ «لَا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزَاءً وَلَا شُکُورًا» (انسان/۹) عمل میکند. در این چارچوب، تخلیۀ انگیزشی صرفاً جایگزینی انگیزۀ درونی با بیرونی نیست، بلکه میتواند به معنای تنزل معنوی و سقوط انگیزه از مراتب متعالی (مانند اخلاص الهی) به مراتب نازلتر (مانند کسب نام نیک اجتماعی) باشد. برای مثال، اهدای یک هدیۀ تشکر به خیّری با انگیزۀ الهی ممکن است از نگاه او ریا تلقی شود و اخلاص وی را مخدوش کند (بقره/264). این در حالی است که همین اقدام برای خیّری با انگیزۀ نوعدوستانه میتواند موجب تقویت انگیزه شود؛ بنابراین، درک این سلسلهمراتب انگیزشی برای مدیریت صحیح رفتار خیّرین در جامعۀ ایرانی ضرورتی اجتنابناپذیر است.
در ایران، خیریههای سلامت، به عنوان بازوی مکمل نظام بهداشت و درمان، نقشی کلیدی در تأمین خدمات درمانی برای بیماران خاص و صعبالعلاج ایفا میکنند (جعفری پویان و همکاران، ۱۳۹۶). بر اساس گزارش شاخص جهانی بخشش در سال ۲۰۲۳، ایران با قرارگرفتن در رتبۀ ۴۰ بین ۱۴۲ کشور، از ظرفیت زیادی در امور خیریه برخوردار است و ۶۷ درصد از بزرگسالان ایرانی به دیگران کمک کردهاند که ۵۳ درصد آن به صورت اهدای پول بوده است (خانجانخانی و نجیبی، ۱۴۰۲). خیّرین سلامت در ایران عمدتاً از سه طریق مشارکت میکنند: مشارکت در پروژههای عمرانی و خرید تجهیزات، ارائۀ خدمات داوطلبانۀ تخصصی، و کمک مالی مستقیم برای حمایت از بیماران نیازمند (خانجانخانی و نجیبی، ۱۴۰۲). این نهادها با جذب منابع مردمی، فشار بر بودجۀ دولتی و سیستم بیمهای را کاهش میدهند و به تابآوری بخش سلامت در شرایط نوسانات اقتصادی کمک میکنند (رضایی فرشه و همکاران، ۱۴۰۰؛ اسدی جنتی و همکاران، ۱۳۹۸). از دیدگاه اجتماعی نیز، مشارکت خیّرین در نظام سلامت تجلیگاه همدلی، اعتماد اجتماعی و باورهای دینی است که دسترسی عادلانهتر به خدمات سلامت را برای اقشار آسیبپذیر ممکن میکند (اشراقی و همکاران، ۱۳۹۹؛ احمدزاده و همکاران، ۱۴۰۳).
یکی از مسائلی که سازمانهای خیریه با آن روبهرو هستند، شروع همکاری خیران جدید پس از شروع یک پویش (برای مثال، آزادسازی زندانیان جرائم مالی غیرعمد) و کاهش آن در طول زمان است، یا افرادی که داوطلب پرداخت کمکهای ماهانه میشوند، پس از مدتی کمک خود را قطع میکنند یا پس از انقضای مدت کمک، آن را تمدید نمیکنند. راهحل عمومی تماس با این افراد و تشکر از پرداختهای قبلی آنان و تقاضای تداوم آن است. راهحلهایی دیگر وجود دارند که میتوان از آنها استفاده کرد، مانند استفاده از هدایای تشکر که در دنیا مرسوم است؛ اما این هدایای تشکر میتوانند با برجستهسازی انگیزههای منفعتطلبانه موجب تخلیۀ انگیزشی شوند (Newman & Shen, 2012). بررسی این موارد نیازمند مطالعات تجربی است.
بررسی پیشینۀ پژوهش در ایران نشان میدهد تا کنون مطالعهای به طور مشخص موضوع مدیریت انگیزۀ خیّرین با محوریت هدایای تشکر و پدیدۀ تخلیۀ انگیزشی را بررسی نکرده است. از آنجا که طراحی هر گونه مداخله یا سیاستگذاری مؤثر در این حوزه نیازمند شناخت اولیه از رویههای جاری و تجربیات زیستۀ دستاندرکاران خیریههاست، انجام یک مطالعۀ اکتشافی و زمینهیاب ضروری به نظر میرسد. بر این اساس، پژوهش حاضر، با رویکرد کیفی و به شیوۀ توصیفی-اکتشافی، در نظر دارد تا با تمرکز بر خیریههای سلامت شهر اصفهان، ضمن شناسایی و طبقهبندی انواع هدایای تشکر و اهداف بهکارگیری آنها، نحوۀ ادراک مدیران این نهادها از انگیزههای خیّرین و مواجهۀ آنان با پدیدۀ تخلیۀ انگیزشی را در پرتو سلسلهمراتب انگیزههای اسلامی تحلیل کند.
۲- ادبیات پژوهش
1-2 مبانی نظری: انگیزهها در کار خیر و پدیدۀ تخلیۀ انگیزشی
نظریههای کلاسیک و نئوکلاسیک اقتصاد، با محور قراردادن مفهوم انسان اقتصادی عقلایی[2]، مشارکت داوطلبانه در تأمین کالاهای عمومی از جمله کمکهای خیریه را همواره با تردید مینگرند. بر اساس این چارچوب نظری، کالاهای عمومی دارای دو ویژگی ذاتی عدم رقابت در مصرف و عدم امکان محرومیت هستند (Samuelson, 1954: 7). نتیجۀ منطقی این تحلیل آن است که سطح مشارکت خصوصی در امور خیر همواره کمتر از حد بهینۀ اجتماعی خواهد بود و پدیدۀ سواری رایگان غالب میشود. با وجود این، مشاهدات تجربی در سراسر جهان این پیشبینی بدبینانه را به چالش میکشد. حجم عظیم کمکهای مردمی به نهادهای خیریه، جنبشهای داوطلبانه در زمان بلایای طبیعی و فرهنگ ریشهدار وقف و انفاق در جوامع دینی، همگی گواه آن است که انسانها در بسیاری از موقعیتها از الگوی منفعتطلبی صرف فاصله میگیرند. مطالعات آزمایشگاهی گسترده نیز این واقعیت را تأیید کردهاند؛ برای نمونه، مطالعۀ کلاسیک هنریچ[3] و همکاران (2001) روی ۱۵ جامعۀ کوچک در سراسر جهان نشان داد مدل متعارف انسان اقتصادی حداکثرکنندۀ منفعت شخصی در عمل به صورت نظاممند نقض میشود. این شواهد اقتصاددانان را به وادی روانشناسی اجتماعی و علوم رفتاری کشاند تا مدلهایی پیچیدهتر از انگیزههای انسانی را شناسایی و صورتبندی کنند.
1-1-2 منفعتطلبی بسطیافته[4]
از دیدگاه اقتصادی، اولین تلاش برای توضیح رفتارهای اجتماعپسند گسترشدادن مرزهای منفعتطلبی شخصی است. بر اساس این دیدگاه، افراد حتی زمانی که دست به کاری بهظاهر فداکارانه میزنند، در نهایت، به دنبال کسب نوعی منفعت هستند. این منافع ممکن است شامل منافع مالی غیرمستقیم مانند معافیتهای مالیاتی باشند (گیلک حکیمآبادی، ۱۳۹۰)، یا منافع غیرمادی و اجتماعی همچون کسب اعتبار، پرستیژ و شأن اجتماعی. مطالعات نشان میدهند افراد وقتی میدانند توسط دیگران مشاهده میشوند، به میزان بیشتری بخشش میکنند (Reinstein & Riener, 2012). همچنین، مشارکت شرکتهای انتفاعی در امور خیریه نیز عمدتاً در چارچوب مسئولیت اجتماعی شرکتی (CSR) تحلیل میشود. نظریۀ ملاحظات راهبردی استدلال میکند شرکتها با انجام کارهای خیر به منافع بلندمدت خود از جمله بهبود برند، تقویت وفاداری مشتریان و ایجاد ارتباطات بهتر با دولتها خدمت میکنند (Long & Yang, 2016; Zhang et al., 2010).
۲-۱-۲ نوعدوستی خالص و ناخالص[5]
در مقابل منفعتطلبی بسطیافته، نظریههای نوعدوستی قرار دارند. در مدل نوعدوستی خالص که اولین بار توسط بکر[6] (1974) صورتبندی شد، فرد صرفاً از افزایش رفاه دیگران کسب لذت میکند و منبع این افزایش رفاه برایش بیاهمیت است. این ویژگی به فرضیۀ خنثایی[7] منجر میشود که پیشبینی میکند افزایش کمکهای دولتی به طور کامل کمکهای خصوصی را تخلیه خواهد کرد (Andreoni, 2004)؛ اما مطالعات تجربی نشان دادهاند تخلیۀ کامل در عمل رخ نمیدهد. برای توضیح این پدیده، آندرئونی[8] (1989; 1990) مفهوم گرمای محبت[9] را وارد ادبیات کرد. بر اساس این نظریه، افراد نه فقط از نتیجۀ کار خیر، بلکه از خودِ عمل بخشش نیز لذت میبرند. این لذت یک کالای خصوصی روانشناختی است که با کمک دیگران جایگزین نمیشود.
3-1-2 انگیزههای اجتماعی: نابرابریگریزی و عمل متقابل
علاوه بر دوگانۀ منفعتطلبی/نوعدوستی، اقتصاد رفتاری انگیزههای اجتماعی دیگری را نیز شناسایی کرده است. نابرابریگریزی[10] بیان میکند افراد نسبت به توزیع ناعادلانۀ منابع حساس و حتی حاضر هستند با پرداخت هزینۀ شخصی، با آن مقابله کنند (Fehr & Schmidt, 1999). در زمینۀ امور خیر، فرد ممکن است با دیدن رنج و محرومیت دیگران، احساس بیعدالتی و برای کاهش این نابرابری به آنها کمک کند. همچنین، عمل متقابل و همکاری مشروط[11] بیان میکند افراد تمایل دارند نیکی را با نیکی پاسخ دهند. در حوزۀ خیریه، بسیاری از افراد ممکن است به دلیل دریافت خدمات در گذشته یا مشاهدۀ مشارکت گستردۀ دیگران، احساس تعهد اخلاقی برای مشارکت کنند (Rabin, 1993).
4-1-2 نظریۀ تخلیۀ انگیزشی[12]
در نقطۀ کانونی این پژوهش، نظریۀ تخلیۀ انگیزشی قرار دارد. این نظریه که عمدتاً توسط برونو فری[13] و همکاران (2001) بسط یافته است، سازوکاری را توضیح میدهد که در آن، مداخلات بیرونی (مانند پاداشهای مادی، جریمهها، یا حتی تقدیر علنی) میتوانند انگیزههای درونی[14] فرد را تضعیف کنند. ایدۀ اصلی آن است که افراد معمولاً اعمال خود را بر اساس دو نوع انگیزه انجام میدهند: انگیزۀ بیرونی (انجام کار برای کسب پاداش یا اجتناب از تنبیه) و انگیزۀ درونی (انجام کار برای لذت ذاتی یا تعهد اخلاقی).
هنگامی که یک مداخلۀ بیرونی (برای مثال، یک هدیۀ تشکر) معرفی میشود، دو فرایند روانشناختی ممکن است رخ دهند: ۱) تضعیف خودمختاری[15] که در آن، فرد احساس میکند کنترل بر رفتارش را از دست داده است (Deci & Ryan, 1985) و ۲) تغییر در ادراک از خود[16] که طی آن، فرد انگیزۀ عمل خود را از ارزشهای متعالی به کسب پاداش بیرونی بازتعریف میکند (Bénabou & Tirole, 2003). به بیان دیگر، تأکید بر یک انگیزۀ سطح پایینتر (مانند دریافت لوح تقدیر) میتواند انگیزههای متعالیتر (مانند نوعدوستی ناب) را از میدان به در کند.
مطالعات تجربی متعددی این پدیده را در حوزۀ خیریه تأیید کردهاند. مولر و رائو[17] (2020) در یک آزمایش نشان دادند اهدای هدیۀ تشکر به اهداکنندگانی که از انگیزۀ درونی بالایی برخوردار هستند، میزان کمکهای آتی آنها را بیش از چهار برابر بیشتر از گروه کنترل کاهش میدهد. چائو[18] (2017) نیز در یک مطالعۀ میدانی، شواهدی از اثر منفی هدایای تشکر بر میزان جمعآوری کمکها یافت. نمونۀ تأسفبار این پدیده در ایران تأثیر مشوقهای مالی بر اهدای کلیه است. مطالعۀ قدس و ساوج[19] (2006) نشان داد پس از معرفی مشوقهای مالی، سهم اهدای کاملاً خیرخواهانۀ کلیه از ۷۸ درصد در سال ۱۳۶۵ به فقط ۱۱ درصد در سال ۱۳۸۴ سقوط کرد. این یافتهها بهروشنی نشان میدهند یک اقدام بهظاهر مثبت و قدردانانه، اگر بدون در نظر گرفتن نیمرخ انگیزشی خیّرین انجام شود، میتواند نتیجهای کاملاً معکوس به همراه داشته باشد.
۲-۲ چارچوب تحلیلی مبتنی بر سلسلهمراتب انگیزههای اسلامی
مبانی نظری غربی که در بخش قبل مرور شدند، اگرچه در تحلیل انگیزههای دنیوی و انسانی کارآمد هستند، برای تحلیل کامل پدیده در بستر یک جامعۀ دینی مانند ایران ناکافی به نظر میرسند. در اندیشۀ اسلامی، انگیزههای کار خیر نه صرفاً در دوگانۀ درونی/بیرونی، بلکه در یک طیف طولی و سلسلهمراتبی قابل صورتبندی هستند. با الهام از آموزههای قرآنی و مبانی اخلاق اسلامی، میتوان انگیزههای خیّرین را در چهار مرتبه به شرح زیر ترسیم کرد:
۱. مرتبۀ منفعتطلبی مادی: در این پایینترین سطح، فرد به دنبال بیشینهکردن منفعت شخصی خود است. مشارکت در کار خیر فقط زمانی رخ میدهد که منافع ملموس و فوری برای او داشته باشد، مانند کمک به خیریه برای دریافت معافیت مالیاتی یا بهرهمندی از مسئولیت اجتماعی شرکتی. قرآن کریم با عبارت «لَا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزَاءً» (انسان/۹) به این سطح از انگیزه اشاره دارد؛ زیرا جزاء به معنای عوض و پاداش مادی است.
۲. مرتبۀ انسانی: در این سطح، فرد از انگیزههایی مانند همدردی، انصاف، نابرابریگریزی و کسب احترام و نام نیک اجتماعی برخوردار است. کمکهای او برخاسته از عواطف انسانی و تمایل به کاهش آلام دیگران است. واژۀ شُکُور در ادامۀ آیۀ پیشین (وَلَا شُکُورًا) میتواند اشاره به این انگیزه داشته باشد؛ یعنی کمککننده حتی به دنبال تشکر و قدردانی لفظی یا اجتماعی هم نیست.
۳. مرتبۀ اخروی: در این مرتبه، فرد با ایمان به غیب و وعدههای الهی، برای کسب پاداشهای اخروی و رهایی از عذاب الهی دست به انفاق میزند. نیت او اگرچه متوجه خداست، همچنان نوعی معامله (هرچند اخروی) محسوب میشود. وصیت به صرف ثلث اموال در امور خیریه یا پرداخت کفارات و نذورات از مصادیق بارز این سطح از انگیزه است.
۴. مرتبۀ الهی: در این مرتبه، فرد صرفاً برای کسب رضایت الهی و تقرب به او عمل میکند و از هر گونه چشمداشتی، حتی پاداشهای اخروی، مبراست. آیۀ شریفۀ «إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ...» (انسان/۹) و «ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ» (بقره/۲۶۵) به این مرتبه اشاره دارد. در این سطح، اخلاص نیت در بالاترین درجۀ اهمیت قرار دارد و هر گونه آلودگی به ریا و خودنمایی، عمل را از درجۀ اعتبار ساقط میکند (مصباح یزدی، ۱۳۹۱).
1-2-2 تبیین پدیدۀ تخلیه و تراکم انگیزشی در الگوی اسلامی
با پذیرش سلسلهمراتب طولی بالا، پدیدۀ تخلیه و تراکم انگیزشی[20] تبیینی دقیقتر مییابد. تخلیۀ انگیزشی در این چارچوب نه صرفاً تضعیف انگیزۀ درونی توسط انگیزۀ بیرونی، بلکه به معنای تنزل معنوی و نزول انگیزه از یک مرتبۀ بالاتر به مرتبهای پایینتر است. برای مثال، فردی که در مرتبۀ اخلاص الهی (مرتبۀ ۴) صرفاً برای رضای خدا انفاق میکند، اگر توسط خیریه مورد تقدیر رسانهای و علنی قرار گیرد، ممکن است انگیزۀ عمل او در نزد خودش و دیگران به سطح کسب نام نیک و اعتبار اجتماعی (مرتبۀ ۲) تنزل یابد. این امر از دو نظر برای او زیانبار است: نخست آنکه، از لذت عمیقتر و پایدارتر قرب الهی محروم میماند، و دوم آنکه، عمل او در ترازوی الهی ممکن است حبط و نابود شود (بقره/264).
نکتۀ مهم دیگر آن است که تشخیص لذت و سعادت هر مرتبه متفاوت است. سعادت مراتب پایین در رسیدن به لذت حسی و مادی است، اما سعادت مراتب فطری در رسیدن به کمال وجودی است؛ حتی اگر مستلزم تحمل رنج باشد (مصباح یزدی، ۱۳۹۱). بنابراین، تحریک انگیزههای سطح پایین (مانند دادن هدیۀ مادی به یک خیّر دارای انگیزۀ الهی) نه فقط لذتی افزون برای او ایجاد نمیکند، بلکه او را از مسیر دستیابی به کمال وجودیاش بازمیدارد.
در مقابل، تراکم انگیزشی در این الگو به معنای آن است که تمرکز و توجه کامل به انگیزۀ عالیترین سطح (کسب رضایت الهی)، به طور خودکار و در پرتو خود، مراتب پایینتر را نیز به کمال و سعادت خود میرساند. برای مثال، در داستان اطعام اهلبیت (ع) در سورۀ انسان، ایشان صرفاً برای وجه الله اطعام کردند و بهصراحت دریافت هر گونه پاداش و تشکری را نفی کردند؛ با این حال، خداوند در آیات بعدی، پاداشهای عظیم بهشتی (که مرتبۀ اخروی است) و سپاس و ستایش ابدی (که مرتبۀ اجتماعی و نام نیک است) را به آنها عطا میکند. این بدان معناست که اخلاص در نیت، بدون آنکه فرد به دنبال آن باشد، مراتب پایینتر را نیز به حظ و بهرۀ خود میرساند.
این چارچوب نظری نشان میدهد مدیریت انگیزهها در یک جامعۀ دینی صرفاً به بیشینهسازی حجم کمکها نیست، بلکه باید با هدف ارتقای انگیزشی خیّرین و کمک به آنها برای حرکت در مسیر کمال وجودی طراحی شود. ناآگاهی از این سلسلهمراتب و اتخاذ رویکردهای صرفاً دنیوی در تقدیر از خیّرین ممکن است به سکولارشدن نهاد انفاق و خروج آن از مسیر الهیاش بینجامد.
3-2 پیشینۀ پژوهش
مرور پیشینۀ پژوهش نشاندهندۀ شکاف قابل ملاحظه در ادبیات موضوع، به ویژه در ایران است.
الف) پژوهشهای داخلی
مطالعات داخلی در حوزۀ اقتصاد خیریه عمدتاً بر شناسایی عوامل کلی مؤثر بر جلب مشارکت متمرکز بودهاند. برای مثال، نصراللهی و عبدلی سبحانی (۱۳۹۳) در مطالعۀ خود در شهر اصفهان، عواملی همچون پاداش اخروی، ارزشهای انسانی و کسب شهرت را به عنوان انگیزههای اصلی شهروندان برای وقف و مشارکت در تأمین مالی خدمات شهری شناسایی کردند. مصدقراد و احتشامی (۱۳۹۸) نیز با ارائۀ یک مدل مفهومی، عواملی مانند نگرش، هنجارهای ذهنی و کنترل رفتار درکشده را در پیشبینی رفتار خیّرین سلامت مؤثر دانستند. یعقوبی و همکاران (۱۳۹۹) در پژوهش خود بر روی خیّرین ورزش دانشجویی، بر لزوم قدردانی و حفظ خیّرین تأکید کردهاند. با این حال، هیچ یک از این پژوهشها به طور خاص و عمیق پدیدۀ تخلیۀ انگیزشی یا تحلیل تأثیر انواع مختلف هدایای تشکر بر انگیزههای گوناگون خیّرین را بررسی نکردهاند. رویکرد غالب در این مطالعات احصای عوامل مؤثر به صورت افقی و فهرستوار بوده و ساختار طولی و سلسلهمراتبی حاکم بر این انگیزهها (به ویژه در بستر فرهنگ اسلامی) مورد غفلت قرار گرفته است.
ب) پژوهشهای خارجی
بررسی پژوهشهای بینالمللی نشان میدهد تأثیر هدایای تشکر و مشوقهای مالی بر رفتار خیّرین، برخلاف تصور رایج، یکنواخت و خطی نیست و نتایج آنها تصویری پیچیده و تا حدی زیاد وابسته به زمینه را ترسیم میکند. در یک سو، برخی از آزمایشهای میدانی نشان دادهاند هدایای تشکر غیرمشروط و باکیفیت میتوانند احتمال اهدا را تا دو برابر افزایش دهند (Eckel et al., 2018). در مقابل، پژوهشهایی دیگر شواهد تجربی از پدیدۀ تخلیۀ انگیزشی ارائه کردهاند. برای نمونه، چائو (2017) نشان داد ارائۀ هدایای تشکر در کمپینهای جمعآوری کمک، به ویژه در میان اهداکنندگان با سابقۀ همکاری مستمر (که دارای انگیزۀ درونی بالاتری هستند) نه فقط مؤثر نیست، بلکه موجب کاهش مشارکت میشود. مولر و رائو (2020) نیز در یک آزمایش کنترلشده تأیید کردند دریافت پاداش بیرونی، انگیزۀ درونی اهداکنندگان سخاوتمند را بهشدت تضعیف میکند.
مرور نظاممند جامع چاپمن و تای[21] (2026) با تلفیق ۱۵۳ مطالعه، این ناهمگونی را تأیید میکند و نتیجه میگیرد اثربخشی مشوقها شدیداً به نیمرخ انگیزشی خیّرین وابسته است؛ به گونهای که برخی از مشوقها (مانند معافیتهای مالیاتی یا تطابق کمکها) عموماً مؤثر هستند، در حالی که هدایای تشکر در بسیاری از بافتها ممکن است نتیجۀ معکوس داشته باشند.
اهمیت این پدیده در حوزۀ سلامت و اهدای کالاهای جسمانی (مانند خون) بهوضوح بیشتر نمایان میشود. گوئت و تریپودی[22] (2024) در پژوهشی میدانی روی اهداکنندگان خون نشان دادند تقدیرهای اجتماعی و علنی، اگرچه ممکن است برای برخی جذاب باشد، در میان افرادی که به عنوان شهروندان نیکوکار شناخته میشوند، ممکن است کاملاً ناکارآمد باشند و باعث کاهش انگیزش درونی و حس خودمختاری شوند. این یافته همبستگی زیادی با چالش اصلی خیریههای سلامت در مواجهه با خیّرین دارای انگیزه الهی و اخلاص ناب دارد.
در جدیدترین پژوهشهای انجامشده در فاصلۀ سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۶، ابعادی ظریفتر از این پدیده آشکار شدهاند که فراتر از صرفاً جایگزینی انگیزۀ بیرونی با درونی هستند. سمک و لانگفیلد[23] (2023) در آزمایشی میدانی با ۵۰۰ هزار اهداکننده، برخلاف پیشبینی متخصصان صنعت خیریه، اثر دقیقاً صفر تماسهای تلفنی تشکر بر حفظ اهداکنندگان را گزارش کردند. هوانگ[24] و همکاران (2021) نیز نشان دادند اگرچه مردم به طور شهودی معتقد هستند هدایای تشکر احساسات مثبت اهداکننده را برمیانگیزند و مشارکت را افزایش میدهند، در عمل، این ابزارها میتوانند انگیزههای درونی را تضعیف کنند. در نهایت، لنکر[25] و همکاران (2025) و استوارد[26] و همکاران (2026) مفهوم ناراحتی نوعدوستانه را صورتبندی کردهاند. آنها نشان میدهند مشوقهای خصوصی و پولی نه فقط سطح مشارکت را کاهش میدهند، بلکه با کاهش مطلوبیت نهایی بخشش، فراتر از محدودۀ مشوق نیز انگیزۀ درونی را تخلیه میکنند؛ پدیدهای که در میان خیّرین سخاوتمند و دارای پایگاه اجتماعی-اقتصادی بالاتر شدیدتر است.
جمعبندی پیشینه
مرور ادبیات پژوهش نشان میدهد در حالی که مطالعات بینالمللی اخیر پیچیدگیها و اثرات متعارض مشوقها و هدایای تشکر را بررسی کردهاند و مفاهیمی نوین همچون ناراحتی نوعدوستانه یا اثر خنثای تماسهای تشکر را بررسی کردهاند، ادبیات داخلی همچنان در سطح توصیفی و شناسایی عوامل افقی جلب مشارکت باقی ماندهاند و به ویژه در بستر یک کشور اسلامی مانند ایران، به ابعاد فرهنگی و دینی این پدیده توجه کافی نشده است. یافتههای غربی اگرچه پدیدۀ تخلیۀ انگیزشی را تأیید میکنند، آن را عمدتاً در دوگانۀ انگیزۀ درونی و بیرونی تحلیل میکنند. در مقابل، در بستر فرهنگی و اسلامی ایران، این پدیده میتواند معنایی فراتر از جانشینی انگیزهها داشته باشد و به مثابۀ تنزل معنوی و نزول از مراتب متعالی اخلاص به سطوح پایینتر تلقی شود.
بر این اساس، نوآوری پژوهش حاضر در آن است که نخستین بار این پدیده را نه در دوگانۀ مرسوم درونی/بیرونی، بلکه در چارچوب سلسلهمراتب انگیزههای اسلامی مفهومپردازی میکند و با واکاوی رویههای واقعی تقدیر در خیریههای سلامت اصفهان، شکاف میان نظریه و عمل را در بستر فرهنگی ایران آشکار میکند. از آنجا که بومیسازی این مفاهیم و طراحی هر گونه مداخلۀ مؤثر نیازمند شناخت عمیق از رویههای زیسته و ادراکات دستاندرکاران خیریههاست، پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و توصیفی-اکتشافی، مدیریت انگیزۀ خیّرین با محوریت هدایای تشکر در خیریههای سلامت اصفهان را واکاوی و تلاش میکند تصویری بومی و زمینهمند از چالشهای تقدیر از خیّرین سلامت ارائه دهد و نقطۀ عزیمتی برای پژوهشهای تجربی و مداخلات مدیریتی آتی فراهم کند.
3- روش پژوهش
پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و به شیوۀ توصیفی-اکتشافی انجام شده است. با توجه به فقدان پیشینۀ پژوهشی کافی در ایران در زمینۀ چگونگی مدیریت انگیزۀ خیّرین و استفاده از هدایای تشکر، هدف اصلی این مطالعه نه نظریهپردازی پیچیده، بلکه شناسایی نظاممند وضعیت موجود و طبقهبندی تجربیات و ادراکات مدیران خیریههای سلامت در شهر اصفهان بوده است. این روش برای پاسخ به دو پرسش بنیادین پژوهش مناسب تشخیص داده شد: چه انواعی از هدایای تشکر به کار گرفته میشوند؟ و مدیران چگونه و با چه اهدافی از این هدایا استفاده میکنند؟
1-3 جامعه و نمونۀ پژوهش
جامعۀ پژوهش شامل مدیران و کارشناسان واحدهای جذب و حفظ خیّرین در خیریههای سلامت شهرستان اصفهان بود. با توجه به محدودیتهای میدانی و حساسیت زیاد نهادهای خیریه نسبت به اشتراکگذاری اطلاعات خیّرین، از روش نمونهگیری هدفمند در دسترس استفاده شد. در این راستا، تلاش شد با مراجعه به خیریههای شاخص و در دسترس، افرادی که بیشترین ارتباط را با فرایند تقدیر از خیّرین داشتند (مدیران عامل و کارشناسان روابط عمومی) انتخاب شوند. فرایند گردآوری دادهها تا زمانی ادامه یافت که اطلاعاتی جدید به طبقهبندی انواع هدایا یا اهداف شناساییشده افزوده نشد. در مجموع، ۷ مصاحبه با افراد کلیدی در ۵ خیریه (مکسا، کسا، امدادگران عاشورا، دیابت اصفهان و حضرت ابوالفضل) انجام شد (جدول ۱). به منظور تکمیل یافتهها، برخی از اسناد در دسترس عموم (مانند وبسایت خیریهها و تصاویر لوحهای تقدیر) نیز بررسی شدند.
جدول ۱. مشخصات مصاحبههای انجامشده
Table 1. Characteristics of the conducted interviews
|
ردیف |
خیریه |
سمت مصاحبهشونده |
کد مصاحبه |
|
۱ |
مکسا |
مدیرعامل سابق |
M1 |
|
۲ |
مکسا |
کارشناس روابط عمومی |
M2 |
|
۳ |
مکسا |
مدیرعامل سابق (تکمیلی) |
M3 |
|
۴ |
کسا |
کارشناس امور خیّرین |
K1 |
|
۵ |
امدادگران عاشورا |
مدیرعامل |
A1 |
|
۶ |
دیابت اصفهان |
کارشناس امور خیّرین |
D1 |
|
۷ |
حضرت ابوالفضل (ع) |
کارشناس روابط عمومی |
H1 |
2-3 روش گردآوری دادهها
دادههای پژوهش از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته و عمیق گردآوری شدند. راهنمای مصاحبه حول سه محور اصلی طراحی شده بود: تشریح انواع روشها و ابزارهای قدردانی از خیّرین، اهداف خیریه از بهکارگیری این روشها، و چالشها و ملاحظات اخلاقی مرتبط با حفظ اخلاص خیّرین. زمان جلسات مصاحبه بین ۳۰ تا ۹۰ دقیقه متغیر بود. تمامی جلسات با کسب رضایت آگاهانۀ مشارکتکنندگان ضبط و سپس کلمهبهکلمه به متن تبدیل شدند.
۳-۳ روش تحلیل دادهها
تحلیل دادهها با رویکرد تحلیل محتوای کیفی جهتدار انجام شد. ابتدا، تمام مصاحبهها کلمهبهکلمه تدوین و چندین بار به صورت دقیق مطالعه شدند تا با متنها آشنایی کامل حاصل شود. سپس، واحدهای معنایی مرتبط با نوع هدیۀ تشکر، هدف از اعطای هدیه و ادراک مدیران از اخلاص و انگیزۀ خیّرین شناسایی و استخراج شدند. فرایند کدگذاری ابتدا توسط پژوهشگر اول انجام شد و سپس کدهای استخراجشده در جلسات بحث با پژوهشگر دوم نقد و بررسی شدند و کدگذاری نهایی با توافق هر دو تعیین شد. کدها در دو گام سازماندهی شدند: گام اول کدگذاری باز بود که طی آن، جملات کلیدی به کدهایی ساده مانند لوح تقدیر، ترس از ریا و تماس تلفنی شخصی تبدیل شدند؛ و گام دوم دستهبندی بود که در آن، کدهای مرتبط در دو محور اصلی انواع هدایای تشکر و اهداف بهکارگیری هدایا گرد هم آورده شدند. برای افزایش اعتبار یافتهها، از روش بازبینی توسط مشارکتکنندگان استفاده شد و خلاصهای از یافتهها در اختیار دو تن از مصاحبهشوندگان قرار گرفت که صحت آنها را تأیید کردند. همچنین، برای تکمیل و غنیسازی دادهها، به اسناد عمومی مانند وبسایت خیریهها، لوحهای تقدیر و پیامکهای موجود مراجعه شد و یافتهها مثلثسازی شدند. در نهایت، ادراکات و دغدغههای مشترک مدیران در قالب نقلقولهای مستقیم و مضامین محوری تنظیم و گزارش شدند.
4-3 ملاحظات اخلاقی، مشکلات اجرایی و محدودیتها
از تمام مشارکتکنندگان به صورت شفاهی و آگاهانه رضایت اخذ شد و بر محرمانهماندن اطلاعات خیّرین تأکید شد. در فرایند اجرایی پژوهش، جلب همکاری کامل برخی از خیریهها به دلیل حساسیت زیاد موضوع اخلاص و عدم تمایل به اشتراکگذاری اطلاعات، با دشواری همراه بود که با استفاده از منابع اینترنتی و مشاهدات میدانی تا حد امکان مدیریت شد. با این حال، محدودیت علمی اصلی این پژوهش عدم امکان مصاحبۀ مستقیم با خودِ خیّرین و اتکای تحلیل به ادراکات و گزارشهای مدیران خیریههاست که ممکن است باعث شود ظرافتهای انگیزشی واقعی خیّرین به طور کامل در تحلیل منعکس نشوند و یافتهها بیشتر بازتابدهندۀ دیدگاه کارگزاران خیریه باشند.
۴- یافتههای پژوهش
تحلیل دادههای گردآوریشده از مصاحبهها، مشاهدات میدانی و اسناد اینترنتی، تصویری چندلایه و گاه متناقض از وضعیت استفاده از هدایای تشکر در خیریههای سلامت اصفهان ارائه داد. یافتهها نشان میدهند مدیریت انگیزه در این نهادها کاملاً شهودی، غیرنظاممند و فاقد پشتوانۀ علمی است. یافتهها در دو محور اصلی سازماندهی شدهاند: (۱) انواع هدایای تشکر و اهداف استفاده از آنها و (۲) انگیزههای خیّرین در پرتو سلسلهمراتب اسلامی و تحلیل پدیدۀ تخلیۀ انگیزشی.
1-4 انواع هدایای تشکر و اهداف استفاده از آنها
مشاهدات میدانی و مصاحبهها نشان دادند خیریههای سلامت اصفهان از طیفی گسترده از ابزارها و روشها برای قدردانی از خیّرین استفاده میکنند. این تنوع نه فقط به میزان و نوع مشارکت (مالی یا غیرمالی، خرد یا کلان) بستگی دارد، بلکه بهشدت تحت تأثیر نیمرخ انگیزشی تخمینی خیر از سوی کارگزاران خیریه است. در ادامه، مهمترین این روشها تشریح میشوند.
1-1-4 اهدای لوح تقدیر و تندیس: رایجترین نماد قدردانی رسمی
اهدای لوح تقدیر و تندیسهای یادبود فراگیرترین شکل قدردانی رسمی در خیریههای مورد مطالعه بود. این روش عمدتاً به دو گروه از خیّرین اختصاص مییافت: خیّرین مستمر و باسابقه و خیّرین موردی با مشارکتهای کلان (مانند اهدای زمین برای ساخت بیمارستان). مشاهدات میدانی در دفاتر خیریهها وجود قفسههایی مملو از لوحهای تقدیر آماده و تندیسهای متنوع را تأیید کرد. متن لوحها نیز بسته به شخص و نوع فعالیت، شخصیسازی میشد؛ برای مثال، متن یکی از لوحهای اهدایی خیریۀ کسا چنین بود: «... با تشکر از همکاری صمیمانۀ شما با مؤسسۀ خیریۀ حمایت از کودکان مبتلا به سرطان اصفهان (کسا)، همدلی و مسئولیتپذیری جنابعالی را در قبال همنوعانتان ارج مینهیم ...». در مواردی نیز از اشعاری دربارۀ نام نیک استفاده میشد که در چارچوب سلسلهمراتب انگیزههای اسلامی، نشاندهندۀ تلاش برای برانگیختن انگیزههای مرتبۀ دوم (کسب نام نیک و اعتبار اجتماعی) است.
2-1-4 ارسال پیامهای بازخوردی: از پیامک انبوه تا تماس تلفنی شخصی
به نظر میرسد این روش که عمدتاً برای خیّرین خرد و متوسط به کار گرفته میشود، بر اصل شفافیت و نشاندادن اثر فوری کمک استوار است. تحلیل پیامکهای ارسالی از سوی خیریهها الگوهای زیر را نشان داد:
3-1-4 هدایای بازخوردی بصری و تجربی: مشاهدۀ اثر کار خیر
از دیدگاه برخی از مدیران خیریهها، یکی از قویترین ابزارهای حفظ و ارتقای انگیزه، به ویژه برای خیّرین با انگیزههای نوعدوستانه، فراهمکردن امکان مشاهدۀ نتیجۀ کمکها بود. مصادیق این روش شامل موارد زیر هستند:
4-1-4 مراسم و ضیافتهای تقدیر: ایجاد حس تعلق و شبکهسازی
برگزاری مراسمهای رسمی و نیمهرسمی یکی دیگر از روشهای رایج برای تقدیر از خیّرین کلان و شاخص بود. این مراسمات علاوه بر قدردانی، کارکردهایی دیگر نیز دارند و به شکلهایی مختلف برگزار میشوند: ضیافتهای مناسبتی (مانند افطار ماه رمضان)، نشست با افراد صاحبنفوذ (که خود نوعی هدیۀ معنوی و نشانۀ پرستیژ اجتماعی محسوب میشد) و مراسم ویژۀ تقدیر برای یک خیّر خاص با حضور خانواده و دوستان وی. مصاحبهشوندۀ H1 (کارشناس خیریۀ حضرت ابوالفضل) در این باره توضیح داد: «... از ایشان و خانواده و همچنین افرادی که از سوی خانوادۀ ایشان معرفی میشوند در جلسه دعوت میشود تا ... بتوانیم در آینده کمکهای بیشتری به افراد نیازمند ارائه بدهیم».
5-1-4 نامگذاری اماکن و تجهیزات: جاودانهسازی نام خیّر
این روش که ریشه در فرهنگ وقف و سنت نام نیک دارد، بر اساس مشاهدات میدانی، عمدتاً برای خیّرینی به کار میرود که کمکهای بسیار کلان و زیرساختی انجام میدهند. نامگذاری یک بخش بیمارستان، یک تخت، یا یک دستگاه پزشکی به نام خیر نه فقط قدردانی از او است، بلکه انگیزهای قوی برای دیگران ایجاد میکند. نمونۀ برجستۀ این روش بیمارستان محک در تهران است که بر روی تکتک صندلیها و تجهیزات، پلاکهایی مسی با نام خیّر اهداکننده نصب شدهاند.
6-1-4 سایر روشهای خلاقانه تقدیر
علاوه بر روشهای بالا، مواردی دیگر نیز مشاهده شدند: چاپ کتاب شرح خدمات خیّرین، ارائۀ خدمات متقابل (اداری، پزشکی) به خیّر که در مصاحبه با خیریۀ دیابت (D1) نیز به آن اشاره شد («مثلاً اگر کار اداری، کار پزشکی یا نوبت از فلان پزشک ... برایشان نوبت میگیریم») و آلبوم یادگاری برای خیّرین قدیمی.
اظهارات مصاحبهشوندگان نشان داد اهداف خیریهها عمدتاً حول چهار محور متمرکز هستند: ۱) حفظ خیّرین فعلی (محوریترین هدف)، ۲) جذب خیّرین جدید از طریق الگوسازی، ۳) افزایش حجم مشارکت خیّرین خرد و ۴) ارتقای انگیزه که بهندرت بهصورت صریح بیان میشد و عمدتاً در قالب بازخوردهای بصری دنبال میشد.
2-4 انگیزههای خیّرین در پرتو سلسلهمراتب اسلامی و تحلیل تخلیۀ انگیزشی
بر اساس ادراک مدیران و کارشناسان خیریهها، مراتب چهارگانۀ انگیزشی ترسیمشده در چارچوب اسلامی (از منفعتطلبی تا رضایت الهی) در میان خیّرین قابل ردیابی هستند. با این حال، درک این مراتب و مدیریت آنها توسط خیریهها پیچیده و متکی بر شهود فردی بود.
1-2-4 مراتب پایینتر: منفعتطلبی بسطیافته و نوعدوستی انسانی
- مرتبۀ اول: منفعتطلبی بسطیافته. این سطح در چند شکل مشاهده شد:
- مرتبۀ دوم: نوعدوستی انسانی. این سطح به ویژه در میان مردم عادی شایع بود و در قالب همدردی (مانند والدینی که فرزند خود را بر اثر سرطان از دست داده بودند) و رفتار متقابل (مانند فردی که پس از درمان رایگان فرزندش، مبالغ کلان به خیریه اهدا کرد) بروز مییافت.
2-2-4 مراتب متعالی: انگیزۀ اخروی و الهی (تمایز ظریف اما حیاتی)
این دو سطح که مختص جوامع دینی هستند، پیچیدهترین بخش تحلیل را تشکیل میدهند.
- مرتبۀ سوم: انگیزۀ اخروی. مصادیق این سطح شامل پرداخت کفارات، ادای نذورات و وصیت به صرف ثلث اموال بودند. در اینجا، فرد به دنبال پاداش یا دفع بلا در جهان دیگر است. این افراد معمولاً با ثبتنام و اعلام کمک خود مشکلی نداشتند.
- مرتبۀ چهارم: انگیزۀ الهی (اخلاص ناب). مصادیق این سطح در پژوهش خیّرینی بودند که حتی از افشای نام خود به کارکنان دفتر خیریه نیز ابا داشتند و کمکهای خود را به صورت ناشناس انجام میدادند. به گفتۀ مصاحبهشوندۀ D1: «خیّرین ما اصلاً از ما انتظار هدیه و قدردانی ندارند و کلاً راضی نیستند که ما پولی که آنها بابت کمک به بیماران میدهند را صرف خرید هدیه برایشان بکنیم ... جملۀ خندهآوری است برایشان». آنها نسبت به هر گونه تقدیر علنی، گرفتن عکس و انتشار نام بهشدت حساس هستند و آن را ریا و آفت اخلاص میدانند. در چارچوب نظری پژوهش، این سطح با تعبیر قرآن «إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ» (انسان/9) همخوانی دارد و شکنندهترین سطح انگیزشی محسوب میشود.
3-2-4 تحلیل مدیریت شهودی انگیزه و پدیدۀ تخلیۀ انگیزشی
یافتهها بهوضوح نشان داد مدیران خیریهها درکی عمیق اما کاملاً شهودی و غیررسمی از سلسلهمراتب انگیزهها و خطر تنزل معنوی (تخلیۀ انگیزشی) دارند. این وضعیت در چهار محور تجلی مییابد:
3-4 فرایند مدیریت شهودی انگیزه: توصیفی از رویۀ جاری
با جمعبندی یافتههای توصیفی پژوهش، میتوان روال جاری مدیریت انگیزه در خیریههای مورد مطالعه را در قالب یک فرایند خطی، واکنشی و فاقد بازخورد نظاممند توصیف کرد:
این روال بهخوبی نشان میدهد چرا خیریهها با وجود دغدغههای نوعاً درست، به جای مدیریت علمی انگیزه بر اساس سلسلهمراتب اسلامی، صرفاً به مدیریت حفظ خیّر مشغول هستند و دغدغهای برای درک عمیق پدیدۀ تخلیه و تراکم انگیزشی و بهکارگیری آن ندارند.
4-4 بحث: تأملی بر شکاف میان نظریه و عمل در مدیریت انگیزهها
اگرچه یافتههای این پژوهش در نگاه اول تصویری از مدیریت شهودی انگیزه ترسیم میکنند، وقتی در پرتو چارچوب نظری دوگانه (اقتصاد رفتاری غربی و الگوی اسلامی سلسلهمراتب انگیزهها) مورد مداقه قرار میگیرند، نکاتی ظریفتر و شکافهایی عمیقتر آشکار میشوند.
1-4-4 غیبت تراکم انگیزشی در دستور کار خیریهها
یکی از بارزترین یافتهها تمرکز تقریباً انحصاری خیریهها بر حفظ خیّرین موجود در وهلۀ اول و سپس جلوگیری از تخلیۀ انگیزشی منجرشونده به ریزش خیّر است. در حالی که الگوی نظری اسلامی (بخش ۲-۲-۲) بهوضوح بر امکان و مطلوبیت تراکم انگیزشی (ارتقای انگیزه از سطوح پایینتر مانند منفعتطلبی یا نوعدوستی به سطوح متعالیتر مانند انگیزۀ اخروی و الهی) تأکید دارد، هیچ نشانهای از وجود یک سیاست سازمانی یا حتی دغدغۀ شخصی در میان مدیران خیریهها برای ارتقای انگیزشی خیّرین مشاهده نشد. مصاحبهشوندگان این مهم را عمدتاً وظیفۀ شخصی خیّر و خارج از حیطۀ مسئولیت خیریه قلمداد میکردند. این شکاف را میتوان به چند عامل نسبت داد:
2-4-4 خوانش تطبیقی: الگوی غربی تخلیه در مقابل الگوی اسلامی تنزل
دادههای میدانی تأیید میکنند پدیدۀ تخلیۀ انگیزشی در ادبیات غربی، در بستر اسلامی نه صرفاً یک جایگزینی انگیزۀ درونی با بیرونی، بلکه یک تنزل وجودی و نزول در سلسلهمراتب قرب الهی است. حساسیت بسیار زیاد خیّرین دارای انگیزۀ الهی نسبت به تقدیر علنی دقیقاً ریشه در این درک شهودی دارد که عمل آنها در خطر تنزل از مرتبۀ اخلاص ناب (سطح ۴) به مرتبۀ کسب نام نیک (سطح ۲) قرار میگیرد. نکتۀ جالب آنکه، کارگزاران خیریه نیز اگرچه با زبان نظری این مفاهیم آشنا نیستند، از طریق همدلی فرهنگی این تنزل را درک میکنند و به آن احترام میگذارند. این امر نشاندهندۀ آن است که نظریۀ تخلیۀ انگیزشی برای کاربرد در جوامع دینی نیازمند یک الحاقیۀ فرهنگی است که ابعاد معنوی و سلسلهمراتبی انگیزهها را نیز در بر بگیرد.
3-4-4 چارچوبی مقدماتی برای تحلیل تعامل انگیزه و هدیه
الگوی فرایندی ارائهشده در بخش پیشین (۴-۳)، اگرچه وضعیت موجود و سازوکارهای شهودی حاکم بر خیریهها را بهخوبی توصیف میکند، فاقد قدرت تبیینکنندگی برای پیشبینی پیامدهای اقدامات مختلف است. بر اساس تلفیق مبانی نظری پژوهش (تخلیۀ انگیزشی و سلسلهمراتب انگیزههای اسلامی) با دادههای میدانی، میتوان یک چارچوب تحلیلی مقدماتی برای درک تعامل میان دو عامل اصلی پیشنهاد داد.
در این چارچوب، سطح انگیزۀ خیّر در سلسلهمراتب اسلامی و نوع هدیۀ تشکر اعطایی دو نیروی اصلی هستند که بر یکدیگر اثر میگذارند و حاصل این تعامل ابتدا یک پیامد انگیزشی (تخلیه، تراکم یا بیتأثیری) و سپس یک پیامد رفتاری (تداوم، قطع یا افزایش مشارکت) را رقم میزند. برای نمونه، تحلیل دادهها نشان میدهد اگر خیّری در مرتبۀ اخلاص الهی قرار داشته باشد و هدیهای عمومی و رسمی (مانند لوح تقدیر در یک مراسم) دریافت کند، به احتمال بسیار زیاد با پدیدۀ تخلیۀ انگیزشی یا به تعبیر دقیقتر این پژوهش، تنزل معنوی مواجه خواهد شد. این وضعیت ممکن است به قطع یا کاهش چشمگیر مشارکت او بینجامد. در مقابل، اگر خیّری با انگیزۀ نوعدوستی انسانی (مرتبۀ دوم) یک هدیۀ بازخوردی و شفاف (مانند گزارش دقیق هزینهکرد کمک یا دعوت به بازدید میدانی) دریافت کند، این اقدام به تراکم انگیزشی دامن میزند و موجب تقویت حس همدلی و در نتیجه، افزایش یا تداوم مشارکت وی میشود. همچنین، در بسیاری از موارد، تأثیر هدیه خنثی است؛ برای مثال، یک تماس تلفنی تشکرآمیزِ ساده و غیرعلنی برای خیّری با انگیزۀ عمدتاً اخروی صرفاً به حفظ رابطه کمک میکند و بدون آنکه تغییری در سطح انگیزۀ او ایجاد کند، به تداوم مشارکت میانجامد.
این چارچوب تحلیلی، فراتر از یک توصیف ساده، نشان میدهد تأثیر هدایای تشکر یکسان و جهانشمول نیست، بلکه تابعی از موقعیت خیّر در سلسلهمراتب انگیزشی است؛ از این رو، میتواند به عنوان یک نقطۀ شروع نظری برای طراحی مطالعات تجربی آتی عمل کند. در بلندمدت، توسعۀ چنین چارچوبی ممکن است به تدوین رهنمودهایی زمینهمند منجر شود که مدیران خیریهها را قادر کند تا با آگاهی از نیمرخ انگیزشی خیّرین، مناسبترین و کمآسیبترین روش تقدیر را انتخاب کنند و از مدیریت شهودی و پرخطر کنونی فاصله بگیرند.
۴-۴-۴ محدودیت اتکا به ادراک مدیران و دلالتهای آن
یافتههای این پژوهش از دریچۀ ادراک و گزارش مدیران و کارشناسان خیریهها به دست آمده است؛ بنابراین، آنچه به عنوان انگیزههای خیّرین بازنمایی میشود، نه سنجش مستقیم، بلکه برداشت ذهنی کارگزاران خیریه از این انگیزههاست. این محدودیت به ویژه در تحلیل مراتب متعالی (مانند اخلاص ناب) پررنگتر است، زیرا ممکن است مدیران تصویری کامل از ظرایف معنوی خیّرین نداشته باشند. با این حال، هدف این مطالعه نه سنجش عینی انگیزهها، که واکاوی همان ادراکی بوده است که مبنای بالفعل تصمیمگیری در خیریهها را تشکیل میدهد. پژوهشهای آتی میتوانند با دسترسی مستقیم به خیّرین، شکاف میان انگیزۀ ادراکشده و انگیزۀ واقعی را پر کنند.
۵- نتیجهگیری
پژوهش حاضر با هدف واکاوی ادراکات و رویههای مدیران خیریههای سلامت اصفهان در مدیریت انگیزۀ خیّرین با محوریت هدایای تشکر انجام شد. یافتهها تصویری از یک نظام مدیریت انگیزش غیررسمی، شهودی و فاقد پشتوانۀ علمی ترسیم میکند. از یک سو، خیریهها بهخوبی از تنوع انگیزههای خیّرین (به ویژه تمایز میان انگیزههای دنیوی و الهی) آگاه هستند و به طور غریزی تلاش میکنند با پرهیز از اقداماتی که ممکن است اخلاص خیّرین مذهبی را خدشهدار کنند، از بروز تخلیۀ انگیزشی جلوگیری کنند. این حساسیت اگرچه ارزشمند است، مبتنی بر هیچ چارچوب علمی و ارزیابی نظاممندی نیست و عمدتاً به شکل حفظ خیر به هر قیمت بروز مییابد. گفتنی است، این یافتهها از دریچۀ ادراک و گزارش کارگزاران خیریهها به دست آمدهاند و تعمیم آنها به انگیزههای اصیل خیّرین مستلزم مطالعات مکمل با مشارکت مستقیم خود آنان است.
از سوی دیگر، فقدان آگاهی نظری از پدیدۀ تخلیه و تراکم انگیزشی در میان مدیران خیریهها کاملاً مشهود است. تصمیمگیری دربارۀ نوع هدیه تشکر عمدتاً بر اساس تجربۀ شخصی و الگوبرداری از سایر خیریهها صورت میگیرد و هیچ گونه مطالعۀ میدانی یا تحلیل دادهای برای سنجش اثربخشی این اقدامات در بلندمدت انجام نمیشود. این شکاف دانشی ممکن است به استفاده از روشهایی منجر شود که در ظاهر مثبت به نظر میرسند، اما در باطن، با ایجاد پدیدۀ تنزل معنوی، انگیزههای متعالی خیّرین را در سلسلهمراتب انگیزههای اسلامی تضعیف میکنند.
یافتههای این پژوهش برای مدیران خیریههای سلامت کاربردهای مدیریتی مستقیمی دارد. نخست آنکه، آگاهی از وجود سلسلهمراتب انگیزههای اسلامی مدیران را از یکسانانگاری خیّرین برحذر میدارد و نشان میدهد یک الگوی تشکر یکسان نه فقط ناکارآمد، بلکه بالقوه مخرب است. دوم آنکه، درک پدیدۀ تنزل معنوی به جای صرفاً تخلیۀ انگیزشی، ضرورت بازتعریف شاخصهای موفقیت خیریه را آشکار میکند؛ موفقیت نباید صرفاً با حجم کمکهای جمعآوریشده سنجیده شود، بلکه سلامت معنوی خیّرین نیز باید به عنوان سرمایهای نامشهود در نظر گرفته شود. سوم آنکه، پژوهش حاضر مدیران را به سمت تدوین پروندۀ انگیزشی برای خیّرین کلان سوق میدهد تا پیش از هر گونه اقدام تقدیرآمیز، نیمرخ انگیزشی خیّر شناسایی و متناسب با آن اقدام شود. با این حال، تأکید میشود به دلیل ماهیت اکتشافی پژوهش و عدم دسترسی به دادههای تفکیکی هر خیریه، این کاربردها در سطح کلی و مبتنی بر الگوهای شناساییشده ارائه شدهاند و تدوین سیاستهای دقیق برای هر خیریه مستلزم پژوهشی مستقل با دسترسی مستقیم به خیّرین است.
مهمترین محدودیت پژوهش حاضر دشواری در جلب همکاری خیریهها به دلیل حساسیت بسیار زیاد آنها نسبت به افشای اطلاعات خیّرین بود که ناشی از بیم از دست دادن اعتماد خیّرین و ایجاد مزاحمت برای آنها توسط سایر نهادهاست. با این حال، این مطالعه به عنوان نخستین گام در مسیر شناخت ابعاد کیفی این پدیده در بستر خیریههای ایران، ضرورت انجام پژوهشهای بیشتر را آشکار میکند. بر این اساس، به مدیران خیریهها توصیه میشود برای خیّرین دارای انگیزۀ الهی از هر گونه تقدیر علنی (لوح، عکس، مراسم) خودداری و قدردانی را به دعای خصوصی یا گزارش محرمانۀ اثر کمک محدود کنند؛ در مقابل، برای خیّرین نوعدوست، هدایای بازخوردی (تصاویر، فیلم، دعوت به بازدید) اثربخشتر از هدایای مادی خواهند بود. همچنین، پیشنهاد میشود یک الگوی تشکر سطح بندیشده تدوین شود که بر اساس آن، سطح اول شامل پیامک تشکر ساده، سطح دوم تماس تلفنی شخصی، سطح سوم هدیۀ بازخوردی و سطح چهارم تقدیر علنی (صرفاً برای خیّرین با انگیزۀ منفعتطلبی یا CSR) باشد و در نهایت، هرگز نباید از یک هدیه برای همۀ خیّرین استفاده کرد، بلکه ابتدا باید انگیزۀ خیّر (از طریق رفتار او مانند تمایل به گمنامی) شناسایی شود و سپس اقدام متناسب صورت گیرد.
در نهایت، این پژوهش نشان داد استفادۀ بهینه از ابزارهای انگیزشی مانند هدایای تشکر نیازمند گذار از رویکردهای شهودی به سمت یک مدیریت علمی و مبتنی بر شواهد است. چنین گذاری نه فقط به افزایش کارایی خیریهها در جذب منابع کمک میکند، بلکه با توجه به سلسلهمراتبیبودن انگیزههای انسانی در فرهنگ اسلامی، از تضعیف انگیزههای متعالی که سرمایۀ اصلی فعالیتهای خیرخواهانه در یک جامعۀ دینی است، جلوگیری خواهد کرد.
تشکر و قدردانی
نویسندگان از خیریههای سلامت مشارکتکننده در پژوهش (مکسا، کسا، امدادگران عاشورا، دیابت اصفهان و حضرت ابوالفضل علیهالسلام) و نیز تمامی مدیران و کارشناسانی که با وجود حساسیت موضوع، تجربیات خود را به اشتراک گذاشتند، صمیمانه قدردانی میکنند. همکاری ارزشمند ایشان سرمایۀ اصلی این پژوهش بود.
[1] Free Riding
[2] Homo Economicus
[3] Henrich
[4] Expanded Self-Interest
[5] Pure and Impure Altruism
[6] Becker
[7] Neutrality Hypothesis
[8] Andreoni
[9] Warm-Glow
[10] Inequality Aversion
[11] Reciprocity & Conditional Cooperation
[12] Motivational Crowding Out Theory
[13] Frey & Jegen
[14] Intrinsic Motivations
[15] Impaired Self-Determination
[16] Self-Perception
[17] Muller & Rau
[18] Chao
[19] Ghods & Savaj
[20] Crowding In
[21] Chapman & Thai
[22] Goette & Tripodi
[23] Samek & Longfield
[24] Huang
[25] Lancker
[26] Steward
)