https://ecs.ui.ac.ir/ مطالعات وقف و امور خیریه fa daily 1 Wed, 23 Sep 2026 00:00:00 +0330 Wed, 23 Sep 2026 00:00:00 +0330 https://ecs.ui.ac.ir/article_30799.html افزایش بحران‌ها در خاورمیانه و جهان اسلام، از جمله منازعات نظامی، بی‌ثباتی اجتماعی، بحران‌های انسانی و فرسایش اعتماد میان جوامع، ضرورت بازاندیشی در سازوکارهای صلح‌سازی و حکمرانی منطقه‌ای را دوچندان کرده است. در حالی که الگوهای متعارف همگرایی عمدتاً بر همکاری دولت‌ها و توافقات سیاسی متمرکز هستند، فقدان زیرساخت‌های اجتماعی صلح، پایداری این تلاش‌ها را با چالش مواجه کرده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش نهادهای وقف و نیکوکاری اسلامی در تولید سرمایۀ اجتماعی فرامرزی و ارتقای حکمرانی صلح، چارچوبی نظری با عنوان «حکمرانی صلح‌ساز مبتنی بر نیکوکاری» ارائه می‌کند. پژوهش از نظر هدف، توسعه‌ای و نظریه‌پردازانه و از نظر روش، توصیفی-تحلیلی است و با بهره‌گیری از راهبرد تحلیل نظری، ادبیات وقف و نیکوکاری اسلامی، حکمرانی شبکه‌ای، سرمایۀ اجتماعی فرامرزی و صلح‌سازی را تلفیق می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد وقف و نیکوکاری اسلامی از طریق دیپلماسی نیکوکارانه می‌تواند اعتماد فرامرزی و سرمایۀ اجتماعی منطقه‌ای را تقویت و زمینۀ حکمرانی صلح را فراهم کند. بر این اساس، زنجیرۀ «وقف و نیکوکاری اسلامی ← دیپلماسی نیکوکارانه ← اعتماد فرامرزی ← سرمایۀ اجتماعی منطقه‌ای ← حکمرانی صلح» پیشنهاد می‌شود. همچنین، الگوی «شبکۀ منطقه‌ای خیریه‌های اسلامی» برای تحقق عملی این نظریه طراحی شده است. نوآوری پژوهش بازتعریف نهادهای وقفی و خیریه به ‌عنوان بازیگران فعال حکمرانی منطقه‌ای و صلح‌سازی است. https://ecs.ui.ac.ir/article_30752.html در شرایط پیچیده و ناپایدار امروز ایران که با چالش‌های اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و حکمرانی مواجه است، تاب‌آوری جوامع محلی و ظرفیت‌های نهادی برای مقابله با بحران‌ها به یکی از محورهای اصلی سیاست‌گذاری و پژوهش‌های توسعه‌ای تبدیل شده است. در این میان، سازمان‌های غیرانتفاعی به عنوان نهادهای واسط میان دولت و جامعه، نقشی مؤثر در بازتولید سرمایۀ اجتماعی، تقویت انسجام و ایجاد ظرفیت‌های خودسازمان‌دهی ایفا می‌کنند. با این حال، تحلیل نهادی و شبکه‌ای این سازمان‌ها در ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته است. پژوهش حاضر، با عنوان تحلیل نهادی نقش سازمان‌های غیرانتفاعی در بازتولید سرمایۀ اجتماعی و تاب‌آوری اجتماعی‑اقتصادی در ایران، با هدف واکاوی ساختار نهادی این سازمان‌ها و اثرگذاری آنها بر شاخص‌های تاب‌آوری، در بازۀ زمانی ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳ بر اساس داده­های فصلی انجام شده است. برای تحلیل داده‌ها، ترکیبی از دو روش تحلیل شبکۀ اجتماعی (SNA) و مدل‌سازی معادلات ساختاری با رویکرد حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) به ‌کار رفته است. در گام نخست، شاخص‌های ساختاری شبکه‌ای شامل مرکزیت (612/0)، چگالی (428/0)، انسجام (521/0) و بینابینی (498/0) محاسبه و به عنوان متغیرهای مشاهده‌گر وارد مدل مفهومی شدند. در گام دوم، نتایج مدل‌سازی معادلات ساختاری با رویکرد حداقل مربعات جزئی نشان داد ساختار نهادی اثری معنادار بر سرمایۀ اجتماعی (624/0)، تاب‌آوری اجتماعی (418/0) و اقتصادی (376/0) دارد. همچنین، سرمایۀ اجتماعی نقش میانجی معناداری در انتقال این اثر ایفا می‌کند. در جمع‌بندی، یافته‌ها نشان می‌دهد ساختار منسجم و شبکه‌ای سازمان‌های غیرانتفاعی، از طریق تقویت تعاملات نهادی، می‌تواند موجب بازتولید سرمایۀ اجتماعی و ارتقای تاب‌آوری چندبُعدی شود. این نتایج اهمیت طراحی سیاست‌های حمایتی برای تقویت زیرساخت‌های نهادی سمن‌ها در ایران را دوچندان می‌کند. https://ecs.ui.ac.ir/article_30753.html هدف از پژوهش حاضر طراحی الگوی نهادینه‌سازی مشارکت وقف‌محور در اقتصاد ورزش ایران است. این پژوهش با رویکرد کیفی و راهبرد نظریۀ داده‌بنیاد ساخت‌گرای چارمز انجام شد. داده‌ها از طریق ۱۷ مصاحبۀ عمیق با خبرگان (مدیریت ورزشی، جامعه‌شناسی، حقوق اوقاف و خیرین) جمع‌آوری شد که به‌ صورت هدفمند و با روش گلوله‌برفی انتخاب شده ‌بودند و فرایند گردآوری داده‌ها تا دست‌یابی به پنج شاخص کلیدی کفایت اطلاعاتی ادامه یافت. تحلیل داده‌ها در سه مرحلۀ کدگذاری اولیه، متمرکز و محوری انجام شد و اعتباریابی یافته‌ها از طریق معیارهای گوبا و لینکلن و پایایی بازآزمون (۸۰ درصد) تایید شد. تحلیل داده‌ها به شناسایی 162 کد اولیه و 18 مقولۀ خرد منجر شد که در قالب ۶ کد محوری شامل ۱. اعتمادپذیرسازی و مشروعیت‌بخشی، ۲. سامان‌دهی نهادی‑حقوقی و حکمرانی، ۳. دیجیتالی‌سازی و پیگیری‌پذیری، ۴. فراگیرسازی مشارکت (خردسازی و تنوع قالب‌ها)، ۵. فرهنگ‌سازی و شبکه‌سازی جمعی و ۶. ارزش‌آفرینی اجتماعی و اقتصادی دسته‌بندی شدند. یافته‌ها نشان داد نهادینه‌سازی وقف در ورزش فراتر از تأمین مالی، فرایندی چندبُعدی است که از تلاقی شفافیت، حکمرانی هماهنگ و زیرساخت‌های دیجیتال شکل می‌گیرد. الگوی پیشنهادی با ترکیب شفافیت، حکمرانی هماهنگ و ابزارهای فناوری‌محور، گذار از وقف سنتی به مشارکت وقف‌محورِ هوشمند و اثرمحور را تسهیل می‌کند و سیاست‌گذاران و مدیران ورزشی می‌توانند از آن به‌ عنوان نقشه‌راهی برای تنوع‌بخشی به منابع مالی و ارتقای عدالت ورزشی استفاده کنند. https://ecs.ui.ac.ir/article_30759.html این مطالعه با هدف آزمون یک مدل دربارۀ رفتار واقعی وقف از دیدگاه نظریۀ رفتار برنامه‌ریزی‌شده انجام شد. به این منظور، از طرح توصیفی-همبستگی استفاده شد و یک نمونۀ 86نفری از خیرین شهر انار به روش نمونه‌گیری داوطلبانه انتخاب شدند و به یک پرسشنامۀ 15پرسشی پاسخ دادند. داده‌ها با استفاده از روش آماری تحلیل مسیر تحلیل شد. نتایج نشان داد اثر مستقیم نگرش نسبت به وقف و هنجار ذهنی وقف بر نیت رفتاری وقف مثبت و معنادار بود، اما اثر مستقیم کنترل رفتاری ادراک‌شدۀ وقف بر نیت رفتاری وقف معنادار نبود. اثر مستقیم نیت رفتاری وقف و کنترل رفتاری ادراک‌شدۀ وقف بر رفتار واقعی وقف مثبت و معنادار بود. نتایج واسطه‌ای نیز نشان داد نیت رفتاری وقف نقش واسطه‌ای مثبت و معناداری در رابطۀ بین نگرش نسبت به وقف و رفتار واقعی وقف و در رابطۀ بین هنجار ذهنی وقف با رفتار واقعی وقف داشت، اما در رابطۀ بین کنترل رفتاری ادراک‌شدۀ وقف و رفتار واقعی وقف نقش واسطه‌ای معناداری نداشت. بنا بر نتایج، نیت رفتاری انجام وقف نقشی مهم در ایجاد رفتار واقعی انجام وقف با انتقال اثر نگرش نسبت به انجام وقف و هنجار ذهنی انجام وقف بر رفتار واقعی انجام وقف دارد. https://ecs.ui.ac.ir/article_30765.html فقدان پدر در دورۀ نوجوانی می‌تواند پیامدهای هیجانی، اجتماعی و تحصیلی گسترده‌ای داشته باشد. پژوهش حاضر با هدف تبیین تجربۀ زیستۀ نوجوانان پسر فاقد پدر از تحصیل در مدرسۀ ویژۀ ایتام انجام شد. این مطالعه با رویکرد کیفی و روش پدیدارشناسی توصیفی انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل 17 نوجوان پسر 12 تا 15ساله دارای تجربۀ فقدان پدر بودند که به روش نمونه‌گیری هدفمند از مجتمع آموزشی مهر علوی مشهد انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافتۀ عمیق گردآوری و با استفاده از روش هفت‌مرحله‌ای کلایزی تحلیل شدند. یافته‌ها در پنج مضمون اصلی شامل «تجربۀ همسانی، درک متقابل و احساس تعلق»، «مدرسه به‌ مثابۀ فضایی امن و متمایز»، «نگرش اجتماعی بیرونی»، «عادی‌سازی فقدان در محیط مدرسه» و «مدرسه به‌ عنوان بستر حمایت آموزشی و رشد فردی» سازمان‌دهی شدند. نتایج نشان داد تحصیل در مدرسۀ ویژۀ ایتام احساس تعلق، امنیت روانی و دریافت حمایت‌های آموزشی را تقویت می‌کند؛ در حالی ‌که نگاه متفاوت برخی از افراد خارج از مدرسه می‌تواند احساس تمایز را ایجاد کند. همچنین، عادی‌سازی تجربۀ فقدان و حمایت‌های آموزشی و عاطفی، سازگاری و رشد فردی دانش‌آموزان را تسهیل می‌کند. این یافته‌ها بر اهمیت مدارس خیریه در ارتقای سلامت روان و سازگاری اجتماعی نوجوانان فاقد پدر تأکید دارند. https://ecs.ui.ac.ir/article_30778.html بحران‌های پیچیده محدودیت‌های ساختارهای رسمی و بوروکراتیک را آشکار و نقش سازمان‌های مردم‌نهاد سلامت (سمن‌های سلامت) را به ‌منزلۀ نهادهای مکمل در بهبود حکمرانی نظام سلامت برجسته می‌کنند. این پژوهش کیفی با هدف واکاوی نقش سمن‌های سلامت در ارتقای تاب‌آوری و پایداری حکمرانی نظام سلامت در شرایط بحران انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۸ خبره گردآوری شدند. مشارکت‌کنندگان با نمونه‌گیری هدفمند انتخاب و داده‌ها با روش تحلیل مضمون تحلیل شدند. تحلیل داده‌ها به استخراج ۹ مضمون فراگیر، ۳۲ مضمون سازمان‌دهنده و ۱۳۰ مضمون پایه در چرخۀ مدیریت بحران منجر شد. مضامین فراگیر عبارت‌اند از: ۱) آمادگی و کاهش خطر پیش از بحران؛ ۲) توانمندسازی سلامت‌محور جامعه؛ ۳) پاسخ، مراقبت و حمایت سلامت‌محور؛ ۴) همکاری نهادی سلامت؛ ۵) مشارکت در خط‌مشی‌گذاری سلامت؛ ۶) عدالت و حمایت در سلامت؛ ۷) آگاهی‌بخشی، اعتماد و پاسخ‌گویی سلامت؛ ۸) تاب‌آوری و یادگیری سازمانی؛ و ۹) بازتوانی و مراقبت پسابحران. نتایج نشان داد کارکرد سمن‌های سلامت در چرخۀ مدیریت بحران، از آمادگی و توانمندسازی جامعه تا پاسخ، همکاری نهادی، مشارکت در خط‌مشی‌گذاری، عدالت‌خواهی، اعتمادسازی، یادگیری سازمانی و بازتوانی پسابحران امتداد دارد؛ از این ‌رو، این سمن‌ها فراتر از بازیگران امدادگر و واکنشی، به‌ مثابۀ شرکای راهبردی حکمرانی نظام سلامت نقش‌آفرینی می‌کنند. https://ecs.ui.ac.ir/article_30857.html مقررات خاص اوقافی عمدتاً ناظر بر رابطۀ متولی با خود موقوفه هستند و مسئولیت قهری وی در برابر اشخاص ثالث با خلأ نظری و چالش‌های عملی مواجه است. از این رو، پژوهش حاضر با هدف ارائۀ الگویی مناسب برای مسئولیت مدنی مدیران موقوفات غیرمتصرفی در نظام حقوقی ایران و با بهره گیری از روش توصیفی-تحلیلی و استنتاج منطقی و با استفاده از داده‌های کتابخانه‌ای شامل قوانین موضوعه، متون فقه امامیه، فقه عامه، مطالعۀ تطبیقی نهاد تراست در نظام کامن لا و تحلیل اقتصادی حقوق انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد قواعد عمومی مسئولیت مدنی و قواعد فقهی، متولی را در فرض اجتماع ارکان مسئولیت، ضامن می‌شناسد؛ ولی اعمال بی‌قیدوشرط این قواعد به دلیل ویژگی‌های خاص تولیت از جمله عدم جواز استعفا و عدم لزوم تمکن مالی متولی، آثاری نامطلوب همچون کاهش انگیزۀ پذیرش سمت تولیت، مداخلۀ حداکثری حکومت، کاهش بهره‌وری موقوفات و گاه نقض اصل جبران کامل خسارت را به دنبال دارد. با بهره‌گیری از تجربیات تعدیل‌گرانه در مسئولیت مدنی قضات و مدیران شرکت‌های تجاری و با تکیه بر شخصیت حقوقی موقوفه، الگوی پیشنهادی مبتنی بر تفکیک درجات تقصیر است: در تقصیرهای سبک یا بسیار سبک متولی، خسارت واردشده به اشخاص ثالث به عنوان ریسک مدیریت به عهدۀ شخصیت حقوقی موقوفه قرار می‌گیرد؛ اما در رابطه با تقصیر سنگین و بسیار سنگین، متولی شخصاً مطابق قواعد عمومی مسئولیت مدنی مسئول جبران خسارت خواهد بود. این الگو ضمن حفظ انگیزۀ متولیان و احترام به نیات واقف، جبران عادلانۀ خسارت زیان‌دیدگان را تأمین می‌کند و با مبانی فقهی و بنای عقلا سازگار است. https://ecs.ui.ac.ir/article_30884.html نظام حاکم بر وقف ذاتاً از ظرفیت‌ها و کارکردهایی متعدد در تأمین کالاهای عمومی، بازتوزیع عادلانۀ ثروت و توسعۀ حقوق بنیادین برخوردار است، اما به ‌دلیل ناکارآمدی نظام حقوقی-حاکمیتی حاکم بر آن در جمهوری اسلامی ایران، نتوانسته است به بهره‌مندی عامه از عواید موقوفات به آن شکلی که باید، دست یابد. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی حقوقی و حاکمیتی نهاد وقف و مقایسۀ آن با شاخص‌های مطلوب حکمرانی بر موقوفات ـ استخراج‌شده از خلال نظریه‌های عدالت توزیعی، شکست بازار، دولت رفاه، کارایی نهادی، توسعۀ انسانی و حکمرانی خوب ـ به روش تحلیلی-توصیفی و با بهره‌گیری از مطالعات اسنادی و کتابخانه‌ای انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد با وجود انعطاف‌پذیری هنجاری قوانین و چارچوب‌های فقهی، نظام حقوقی-حاکمیتی حاکم بر وقف با چالش‌هایی بنیادین در ابعاد قانونی، ساختاری، نظارتی و مدیریتی مواجه است که بهره‌مندی عمومی را با اختلال جدی مواجه کرده است. در پاسخ به این چالش‌ها و شکاف‌ها، پژوهش حاضر در نهایت، گذار از ساختار متمرکز کنونی به الگویی مبتنی بر حکمرانی شبکه‌ای را پیشنهاد می‌کند؛ الگویی که بر اصول شفافیت، پاسخ‌گویی، مشارکت، حاکمیت قانون و کارایی استوار است.  https://ecs.ui.ac.ir/article_30898.html نیکوکاری چه نسبتی با معناداری زندگی دارد؟ برای معناداربودن زندگی، نیکوکاری شرطی ضروری است یا اهمیت آن در سطح تحول و کمال انسان آشکار می‌شود؟ این مقاله با تمایز میان «شرط منطقی» و «نقش وجودی»، جایگاه نیکوکاری را در نسبت با معناداری زندگی بررسی می‌کند. ابتدا با بررسی دیدگاه‌های معاصر، به ‌ویژه نظریۀ سوزان ولف و نظریۀ ممانعت دیوید متیسون، نشان داده می‌شود معناداری به منبعی واحد وابسته نیست و نیکوکاری، با وجود اهمیت آن به ‌عنوان یکی از منابع معنا، شرط منطقی لازم برای همۀ صورت‌های معناداری نیست. همچنین، حتی اگر پرهیز از شرور جدی برای حفظ امکان معنا ضروری تلقی شود، این امر مستلزم ضرورت نیکوکاری فعال نیست. سپس، با تکیه بر مبانی انسان‌شناختی و اخلاقی فلسفۀ صدرایی، رابطۀ عمل، ملکۀ اخلاقی و کمال نفس بررسی می‌شود. نیکوکاری هنگامی که از کنش‌های منفرد فراتر رود و به گرایشی پایدار و ملکۀ اخلاقی تبدیل شود، می‌تواند در تحول شخصیت و کمال وجودی فاعل مؤثر باشد. بر این اساس، نیکوکاری شرط منطقی هر نوع معناداری نیست، اما نیکوکاری پایدار و فضیلت‌مند می‌تواند به ‌عنوان یکی از عوامل اخلاقی و وجودی مؤثر، در شکل‌گیری شخصیت، جهت‌گیری زندگی و تحقق معنایی مرتبط با کمال انسان نقش داشته باشد.