راهبردهای توسعه و بهره‌برداری از ظرفیت‌های شکل‌گیری خط‌مشی در امور خیر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری مدیریت دولتی، گروه مدیریت، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران

2 دانشیار مدیریت دولتی، گروه مدیریت، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران

3 استاد مدیریت دولتی، گروه مدیریت، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران

چکیده

حوزۀ امور خیر به عرصه‌ای چندبازیگری برای مشارکت اجتماعی، تولید دانش و پاسخ به مسائل عمومی تبدیل شده است؛ با این‌حال، ظرفیت‌های شکل‌گیری خط‌مشی در این حوزه پراکنده هستند و سازوکاری یکپارچه برای توسعه و بهره‌برداری از آنها وجود ندارد. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. داده‌ها از ۶۲ منبع شامل مقاله‌ها، گزارش‌های رسمی، مصاحبه‌ها و سخنرانی‌های مرتبط با امور خیر، نیکوکاری، سازمان‌های مردم‌نهاد، حکمرانی و خط‌مشی عمومی گردآوری و با کمک نرم‌افزار مکس‌کیو‌دا، 515 مضمون پایه استخراج ،81 مضمون سازمان‌دهی و 17 مضمون فراگیر منتج شدند. 9 ظرفیت شکل‌گیری خط‌مشی شامل دانش و فناوری؛ رسانه، پویش‌ها و جریان‌های اجتماعی؛ منابع مالی و شرایط اقتصادی؛ منابع انسانی؛ قوانین و مقررات پشتیبان و حمایتی؛ شبکه‌سازی و همکاری بین‌بخشی؛ ارزش‌ها و بینش‌های فرهنگی و مذهبی؛ جامعۀ مدنی و سازمان‌های مردم‌نهاد؛ و نهادهای دولتی و نیمه‌دولتی شناسایی و همچنین 7 راهبرد توسعه و بهره‌برداری از ظرفیت‌ها شامل تقویت پژوهش و آمایش سرزمینی، تحول در نگاه حکمرانی، شبکه‌سازی و هم‌افزایی، توسعۀ سرمایه‌های انسانی، ارتقای فرهنگ نیکوکاری، توسعۀ ظرفیت‌های ساختاری و قانونی، و توسعۀ زیرساخت‌های ‌اقتصادی ‌و مالی ‌استخراج‌ شدند. «ظرفیت شکل‌گیری خط‌مشی امور خیر» ماهیتی توزیع‌شده، چندبازیگری و شبکه‌ای دارد و توسعۀ آن مستلزم گذار از الگوی دولت‌محور به «زیست‌بوم ظرفیت خط‌مشی امور خیر» است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Strategies for Developing and Utilizing Policy-Formation Capacities in Philanthropy

نویسندگان [English]

  • Babak Amini 1
  • Mehraban Hadi Peykani 2
  • Akbar Etebarian Khorasgani 3
1 Ph.D. Candidate in Public Administration, Isfahan Branch, Islamic Azad University, Isfahan, Iran
2 Associate Professor, Department of Management, Isfahan Branch, Islamic Azad University, Isfahan, Iran
3 Professor, Department of Management, Isfahan Branch, Islamic Azad University, Isfahan, Iran
چکیده [English]

Introduction
In Iran, philanthropy, grounded in the tradition of waqf (charitable endowment) and the activities of charities and nongovernmental organizations (NGOs), has expanded beyond supportive service delivery into an arena for public participation in identifying social problems and shaping public policy. Nevertheless, multiple governing bodies, fragmented decisions, weak cross-sectoral linkages, and the absence of an integrated framework have constrained the transformation of existing resources and capabilities into a national capacity for coherent philanthropic policymaking. The central problem is thus to determine which policy-formation capacities exist in philanthropy and how they can be developed and mobilized in a coordinated manner.
Wu et al. (2015) conceptualized policy capacity at the individual, organizational, and governance levels; Ansell and Gash (2008) and Provan and Kenis (2008) emphasized collaboration and network governance; and Fyall (2017) and Lu (2018) examined nonprofit policy advocacy. Simaei Chafi and Memarzadeh Tehran (2022) highlighted capacity building for network governance. Iranian research has otherwise largely addressed governance challenges and charitable organizations' performance, leaving the systematic linkage between policy-formation capacities and their activation strategies insufficiently explored.
This qualitative study aims to identify policy-formation capacities and formulate strategies for developing and utilizing them in the Iranian philanthropic context. It addresses two questions: (1) What capacities support policy formation in philanthropy? and (2) What strategies can develop and utilize these capacities?
Methodology
This study adopted a qualitative approach using thematic analysis. Its corpus consisted of scholarly and specialist materials addressing philanthropy, governance, NGOs, and public policy in Iran. After screening more than 300 records, 62 documents—journal articles, official reports, specialist interviews, and relevant speeches—were purposively selected based on thematic relevance and informational richness. Interviewees and speakers were included on the basis of professional expertise in charitable institutions, governance, policymaking, or related research.
Data were analyzed using Braun and Clarke's (2006) six-phase approach: familiarization with the data, initial coding, searching for themes, reviewing themes, defining and naming themes, and producing the report. MAXQDA supported coding and the organization of 515 basic themes into 81 organizing themes. Of these, 210 basic themes and 42 organizing themes yielded nine policy-formation capacity domains, while 305 basic themes and 39 organizing themes yielded seven strategies for their development and utilization.
To strengthen trustworthiness, codes were repeatedly reviewed against their original documentary contexts, semantically overlapping themes were merged, conceptual boundaries were refined, and thematic saturation was assessed. The final thematic structure was reviewed and endorsed by experts in public policy and philanthropy.
Findings
Table 1 presents the nine policy-formation capacity domains and their organizing themes; Table 2 summarizes the seven strategies for developing and utilizing these capacities. Overall, the capacity branch comprises 210 basic themes and 42 organizing themes, while the strategy branch comprises 305 basic themes and 39 organizing themes. These two branches jointly account for 515 basic themes, grouped into 81 organizing themes. Figure 1 depicts the proposed ecosystem that connects, activates, and coordinates dispersed capacities.
Discussion and Conclusion
The findings indicate that the principal problem in philanthropic policymaking is not merely an absence of resources or capacities but their dispersion and the lack of mechanisms for their coordinated development and use. In response to the first question, we identified nine domains: knowledge and technology; media and social mobilization; finance and economic conditions; human resources; supportive legislation; networks and cross-sector collaboration; cultural and religious values; civil society and NGOs; and governmental and semi-governmental institutions. In response to the second, seven development strategies were identified: research and territorial planning; governance transformation; networking; human capital development; promoting a culture of philanthropy; structural and legal reform; and economic and financial infrastructure.
Consistent with Wu et al. (2015) and collaborative/network governance theory (Ansell & Gash, 2008; Provan & Kenis, 2008), the study extends the unit of analysis beyond individual organizations to an ecosystem of policy-formation capacities in philanthropy (Figure 1). In this ecosystem, networking connects and integrates resources, human capital translates knowledge into action, and government regulates and facilitates coordination.
Effective utilization therefore requires the concurrent implementation of mutually reinforcing strategies, problem-oriented networks, legal improvements, professionalization, transparency, and continuous evaluation. The principal contribution is an explanation of how dispersed capacities can become collective policy capacity. Given the study's qualitative design, further empirical validation and assessment of strategic effectiveness are recommended.
Acknowledgments
I thank all researchers and advocates committed to advancing Iran’s philanthropic system, particularly the directors of the Ala Charitable Foundation and the Research Institute for Waqf and Charity Studies, whose academic conferences and specialist meetings have contributed to the production and dissemination of knowledge in this field.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Philanthropy
  • Policy Capacity
  • Policy Formation
  • Network Governance
  • Collaborative Governance
  • Thematic Analys
  • مقدمه و بیان مسئله

مؤسسه‌های نیکوکاری، وقف، سازمان‌های مردم‌نهاد، بنیادهای خیریه و اشکال مختلف مشارکت داوطلبانه، در کنار دولت و بازار، در تأمین بخشی از نیازهای جامعه نقش دارند. در شرایط معاصر، این نقش از ارائۀ خدمات حمایتی فراتر رفته است و سازمان‌های غیرانتفاعی و مدنی در شناسایی مسائل، تولید دانش، دفاع از منافع عمومی و حتی شکل‌دهی و اجرای خط‌مشی نقش ایفا می‌کنند (Fyall, 2017).

این تحول با تغییر الگوی حکمرانی نیز ارتباط دارد. در الگوی سنتی ادارۀ امور عمومی، دولت مهم‌ترین بازیگر سیاست‌گذاری و ارائۀ خدمات عمومی تلقی می‌شد؛ اما در الگوهای جدید حکمرانی، حل مسائل عمومی مستلزم همکاری مجموعه‌ای از بازیگران است. حکمرانی مشارکتی بر گفت‌وگو، اعتماد، تعهد و فهم مشترک و حکمرانی شبکه‌ای بر ساختار و مدیریت روابط میان سازمان‌های مستقل تأکید دارد (Ansell & Gash, 2008; Provan & Kenis, 2008).

با وجود پیشرفت‌های نظری، حوزۀ امر خیر در بسیاری از کشورها، به‌ ویژه کشورهایی که دارای پیشینۀ تاریخی غنی در وقف و نهادهای خیریه هستند، همچنان با چالش‌های حکمرانی مواجه است. اگرچه این کشورها از سرمایه‌های اجتماعی، سنت‌های دیرینۀ نیکوکاری، ظرفیت‌های مردمی و نهادهای ریشه‌دار مانند وقف برخوردار هستند، در بسیاری از موارد، این ظرفیت‌ها به دلیل ضعف در طراحی و هدایت خط‌مشی، به ‌صورت نظام‌مند در خدمت حل مسائل عمومی قرار نمی‌گیرند (Kuran, 2001; Çizakça, 2000; Singer, 2008).

با وجود گسترش چشمگیر ادبیات حکمرانی، ظرفیت خط‌مشی و مدیریت سازمان‌های غیرانتفاعی، بخش عمدۀ پژوهش‌های موجود بر پیامدهای فعالیت‌های خیرخواهانه، مدیریت مؤسسه‌های خیریه، مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها یا تحلیل شبکه‌های مدنی متمرکز بوده‌اند؛ در صورتی که در کشورهای دارای سنت دیرینه وقف و نهادهای دینی، هنوز چارچوب نظری منسجمی که بتواند مفاهیم «حکمرانی مشارکتی»[1]، «حکمرانی شبکه‌ای»[2]، «ظرفیت خط‌مشی»[3] و «خلق ارزش عمومی»[4] را با تجربۀ تاریخی امر خیر تلفیق کند، کمتر مشاهده می‌شود.

یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، فقدان یک نظام خط‌مشی منسجم در حوزۀ امر خیر است. در بسیاری از نظام‌های حکمرانی، سیاست‌ها و برنامه‌های مرتبط با وقف، خیریه، مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها، سازمان‌های مردم‌نهاد و سایر اشکال مشارکت اجتماعی، در قالب قوانین، مقررات و برنامه‌های متعدد و گاه مستقل تدوین شده‌اند؛ اما این اجزا در قالب یک چارچوب سیاستی یکپارچه که دارای اهداف، اولویت‌ها، سازوکارهای هماهنگی و نظام ارزیابی مشترک باشد، به یکدیگر متصل نشده‌اند. سازمان همکاری و توسعۀ اقتصادی نیز بر این نکته تأکید می‌کند که نبود انسجام سیاستی یکی از مهم‌ترین موانع اثربخشی حکمرانی در حوزه‌های چندبازیگری است.

در چنین شرایطی، مفهوم ظرفیت خط‌مشی اهمیتی ویژه پیدا می‌کند. وو[5] و همکاران (2015) ظرفیت خط‌مشی را مجموعه‌ای از مهارت‌ها و منابع مورد نیاز برای انجام کارکردهای خط‌مشی و در سه سطح فردی، سازمانی و حکمرانی و سه حوزۀ تحلیلی، عملیاتی و سیاسی صورت‌بندی کرده‌اند. در حوزۀ امور خیر، این ظرفیت الزاماً در داخل دولت مستقر نیست؛ دانشگاه‌ها، بنیادها، خیریه‌ها، سازمان‌های مردم‌نهاد، رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی می‌توانند حامل بخش‌هایی از آن باشند.

چالش دوم، شناسایی‌نشدن ظرفیت‌های شکل‌گیری خط‌مشی در حوزۀ امر خیر است. بخش عمدۀ مطالعات موجود، ظرفیت‌های حوزۀ خیر را از نظر منابع مالی، سرمایۀ اجتماعی، مشارکت شهروندی یا عملکرد سازمان‌های غیرانتفاعی بررسی کرده‌اند؛ در حالی که ظرفیت‌هایی مانند رهبری شبکه‌ای، توان تحلیل سیاست، یادگیری نهادی، تولید دانش، میانجی‌گری میان ذی‌نفعان، ایجاد اجماع و بسیج منابع که نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری خط‌مشی دارند، کمتر به‌ صورت نظام‌مند مطالعه شده‌اند (Howlett & Ramesh, 2020; Wu et al., 2015).

از سوی دیگر، پراکندگی تصمیم‌ها و نبود وحدت راهبری از دیگر چالش‌های این حوزه است. مسئولیت‌های مرتبط با امر خیر عمدتاً میان دستگاه‌های دولتی، نهادهای عمومی، مؤسسه‌های خیریه، سازمان‌های مردم‌نهاد، موقوفات، بنیادها، بنگاه‌های اقتصادی و سایر بازیگران توزیع شده است. این تکثر نهادی، اگرچه ظرفیت‌هایی گسترده‌ ایجاد می‌کند، در نبود سازوکارهای هماهنگی، ممکن است به موازی‌کاری، هم‌پوشانی مأموریت‌ها، اتلاف منابع و کاهش اثربخشی سیاست‌ها منجر شود. ادبیات حکمرانی شبکه‌ای نیز تصریح می‌کند شبکه‌های فاقد سازوکار هماهنگی معمولاً با شکست در تصمیم‌گیری جمعی، کاهش اعتماد میان اعضا و ضعف در اجرای سیاست‌ها مواجه می‌شوند (Provan & Kenis, 2008; Klijn & Koppenjan, 2016).

تعدد بازیگران و ضعف ارتباطات میان آنان نیز از مهم‌ترین موانع بهره‌گیری از ظرفیت‌های امر خیر است. امروزه، دولت، نهادهای دینی، موقوفات، سازمان‌های مردم‌نهاد، خیریه‌ها، بنیادهای خانوادگی، شرکت‌های مسئولیت‌پذیر، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و گروه‌های داوطلب، هر یک بخشی از منابع، دانش و ظرفیت‌های این حوزه را در اختیار دارند؛ اما در بسیاری از موارد، فقدان شبکه‌های همکاری، نبود سازوکارهای تبادل اطلاعات، ضعف اعتماد نهادی و محدودبودن یادگیری مشترک مانع شکل‌گیری ظرفیت‌های جمعی برای سیاست‌گذاری می‌شود. این مسئله با یافته‌های پژوهش‌های حوزۀ حکمرانی مشارکتی هم‌خوانی دارد که اعتماد، گفت‌وگوی مستمر و ساختارهای نهادی را پیش‌شرط موفقیت همکاری‌های بین‌بخشی می‌دانند (Ansell & Gash, 2008; Emerson & Nabatchi, 2015).

مطالعات سازمان‌های غیرانتفاعی نشان داده‌اند این سازمان‌ها می‌توانند هم ارائه‌کنندۀ خدمات و هم مدافع خط‌مشی باشند (Lu, 2018). فیال[6] (2017) نیز نقش حرفه‌ای‌سازی، منابع، دانش، قوانین، مشارکت ذی‌نفعان و همکاری را در مشارکت خط‌مشی سازمان‌های غیرانتفاعی برجسته کرده است. در ایران نیز، مطالعاتی بر چالش‌های حکمرانی امور خیر، ضرورت قانون‌گذاری، حرفه‌ای‌سازی و بهبود ارتباطات میان‌سازمانی تأکید کرده‌اند (رعنایی کردشولی و دهّاز، 1402؛ بلورفروش و همکاران، 1403).

حوزۀ امر خیر هنوز از یک الگوی حکمرانی مشخص و منسجم برخوردار نیست؛ در حالی که ادبیات نوین حکمرانی بر خلق ارزش عمومی از طریق تعامل میان دولت و جامعه تأکید می‌کند (Moore, 1995; Bryson et al., 2014).

در بسیاری از کشورها، هنوز چارچوبی توسعه نیافته است که بتواند نقش دولت، نهادهای دینی، بخش خصوصی، سازمان‌های مردم‌نهاد و خیرین را در فرایند شکل‌گیری، اجرا و ارزیابی خط‌مشی‌های حوزۀ امر خیر به‌ صورت یکپارچه تعریف کند؛ در نتیجه، بخشی قابل ملاحظه از ظرفیت‌های بالقوۀ این حوزه در قالب اقدامات جزیره‌ای و کوتاه‌مدت باقی می‌مانند و امکان تبدیل آنها به سیاست‌های پایدار و یادگیرنده فراهم نمی‌شود.

از این رو، طبق مطالعات بررسی‌شده، خلأ اصلی در عدم توجه و تمرکز پژوهش‌ها بر ظرفیت‌های شکل‌گیری خط‌مشی در حوزۀ امور خیر و راهبردهای توسعه و بهره‌برداری هم‌زمان از آنها، در قالب یک چارچوب یکپارچه تشخیص داده شده است. بر همین اساس، پژوهش حاضر با تمرکز بر این خلأ، دو پرسش را دنبال می‌کند:

نخست، ظرفیت‌های شکل‌گیری خط‌مشی در حوزۀ امور خیر کدام‌اند؟

دوم، چه راهبردهایی برای توسعه و بهره‌برداری از این ظرفیت‌ها می‌توان ارائه کرد؟

 

  • ادبیات پژوهش

2-1 مبانی نظری

امر خیر از مفاهیم بنیادین علوم اجتماعی، مدیریت عمومی، اقتصاد نهادی و مطالعات حکمرانی است که در دهه‌های اخیر، دامنۀ آن از فعالیت‌های سنتی نیکوکارانه فراتر رفته و به یکی از ارکان تولید ارزش عمومی و حکمرانی مشارکتی تبدیل شده است. واژۀ Philanthropy از دو واژۀ یونانیPhilos (دوست‌داشتن) وAnthropos (انسان) مشتق شده است و در معنای لغوی به «دوستداری انسان» یا «نوع‌دوستی» اشاره دارد (Payton & Moody, 2008). با این حال، در ادبیات معاصر، امر خیر صرفاً به رفتارهای انسان‌دوستانه یا کمک‌های مالی محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از فعالیت‌های داوطلبانه، نهادی و سازمان‌یافته است که با هدف خلق منافع عمومی، کاهش نابرابری، ارتقای رفاه اجتماعی و حل مسائل عمومی انجام می‌شود (Anheier, 2014).

امر خیر مجموعه‌ای از اقدامات سازمان‌یافته و داوطلبانه است که توسط افراد، بنیادها، مؤسسه‌های خیریه، سازمان‌های غیرانتفاعی و سایر بازیگران جامعۀ مدنی برای تأمین کالاها و خدمات عمومی و پاسخ به نیازهای اجتماعی انجام می‌شود. این تعریف، امر خیر را جزئی از «بخش سوم» می‌داند که در کنار دولت و بازار، نقشی مهم در تولید و توزیع ارزش عمومی ایفا می‌کند (Salamon, 2015).

از نظر حکمرانی، امر خیر فقط یک منبع مالی یا فعالیت بشردوستانه نیست، بلکه نوعی سرمایۀ نهادی است که از طریق بسیج منابع اجتماعی، اقتصادی، دانشی و فرهنگی، ظرفیت جامعه را برای حل مسائل پیچیده افزایش می‌دهد؛ به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران معاصر امر خیر را بخشی از ظرفیت حکمرانی و یکی از ابزارهای تحقق توسعۀ پایدار تلقی می‌کنند (Phillips & Smith, 2018).

در ادبیات اسلامی نیز، مفهوم امر خیر جایگاهی فراتر از صدقه و انفاق دارد. آموزه‌های قرآنی و روایی، خیر را به ‌عنوان رفتاری مستمر، داوطلبانه و مبتنی بر مسئولیت اجتماعی معرفی می‌کنند که در قالب نهادهایی همچون وقف، صدقات جاریه، قرض‌الحسنه، زکات، انفاق و سایر اشکال تعاون اجتماعی تحقق می‌یابد. ویژگی ممتاز این نهادها پایداری منابع، استمرار منافع و پیوند میان انگیزه‌های اخلاقی، دینی و اجتماعی است (Çizakça, 2000; Kuran, 2001). در نتیجه، برخلاف برداشت‌های محدود از نیکوکاری، امر خیر در سنت اسلامی واجد ابعاد نهادی، اقتصادی و حکمرانی نیز بوده است.

بررسی منابع علمی نشان می‌دهد امر خیر دارای ویژگی‌هایی است که آن را از سایر ساز وکارهای تأمین خدمات عمومی متمایز می‌کند.

نخست، داوطلبانه‌بودن؛ فعالیت‌های خیرخواهانه مبتنی بر انتخاب آزادانۀ افراد و سازمان‌ها هستند و برخلاف مالیات، بر اجبار قانونی استوار نیستند (Salamon, 2015).

دوم، خلق ارزش عمومی؛ هدف اصلی امر خیر تولید منفعت عمومی است، نه کسب سود اقتصادی. این ویژگی با نظریۀ ارزش عمومی هم‌خوانی دارد که بر تولید ارزش برای جامعه به ‌عنوان مأموریت اصلی نهادهای عمومی تأکید می‌کند (Moore, 1995).

سوم، مشارکت‌محوری؛ امر خیر بر همکاری میان شهروندان، سازمان‌های مدنی، دولت و بخش خصوصی استوار است و به همین دلیل، با اصول حکمرانی مشارکتی و حکمرانی شبکه‌ای هم‌راستاست (Ansell & Gash, 2008; Klijn & Koppenjan, 2016).  

چهارم، انعطاف‌پذیری نهادی؛ سازمان‌های خیریه معمولاً نسبت به نهادهای دولتی از انعطاف بیشتری برخوردار هستند و می‌توانند با سرعت بیشتری به نیازهای نوظهور پاسخ دهند (Anheier, 2014).

پنجم، توان بسیج منابع متنوع؛ امر خیر، علاوه بر منابع مالی، دانش تخصصی، سرمایۀ اجتماعی، شبکه‌های ارتباطی، ظرفیت‌های داوطلبانه و مشروعیت اجتماعی را نیز برای حل مسائل عمومی به ‌کار می‌گیرد (Phillips & Smith, 2018).

ششم، پایداری بین‌نسلی؛ نهادهایی مانند وقف، با ایجاد دارایی‌های ماندگار و تخصیص منافع آنها به اهداف عمومی، نمونه‌ای از سازوکارهای پایدار تأمین مالی خدمات عمومی هستند و از این نظر، با بسیاری از الگوهای تأمین مالی کوتاه‌مدت تفاوت دارند (Çizakça, 2000).

در دهه‌های اخیر، تحول از الگوی «دولت‌محور» به «حکمرانی چندبازیگری» موجب شده است امر خیر به یکی از ظرفیت‌های راهبردی حکمرانی تبدیل شود. در این چارچوب، نقش خیرین، موقوفات، سازمان‌های مردم‌نهاد، بنیادهای اجتماعی و شرکت‌های مسئولیت‌پذیر صرفاً تأمین منابع مالی نیست، بلکه این بازیگران در شناسایی مسائل، شکل‌دهی دستورکار عمومی، تولید دانش، بسیج ذی‌نفعان، طراحی راه‌حل‌ها و اجرای سیاست‌ها مشارکت می‌کنند. این تحول با نظریه‌های حکمرانی مشارکتی، حکمرانی شبکه‌ای، ظرفیت خط‌مشی و حکمرانی ارزش عمومی هم‌راستاست و نشان می‌دهد امر خیر بخشی از ظرفیت سیاست‌گذاری و حکمرانی جامعه است، نه صرفاً مجموعه‌ای از اقدامات خیرخواهانه.

از این نظر، می‌توان امر خیر را چنین تعریف کرد:

«امر خیر نظامی نهادی و چندبازیگری از کنش‌های داوطلبانه، سازمان‌یافته و ارزش‌آفرین است که از طریق بسیج منابع مالی، انسانی، دانشی، اجتماعی و فرهنگی، در تعامل با دولت، بازار و جامعۀ مدنی، به شکل‌گیری، اجرا و پشتیبانی از خط‌مشی‌های عمومی و خلق ارزش عمومی برای جامعه کمک می‌کند.»

 

2-2 مفاهیم کلیدی

یکی از مفاهیم کلیدی در ادبیات نوین سیاست‌گذاری عمومی، ظرفیت خط‌مشی است. اگرچه پژوهشگران از دهۀ ۱۹۸۰ به موضوع ظرفیت دولت و توانمندی نظام‌های اداری در سیاست‌گذاری توجه داشته‌اند، مفهوم ظرفیت خط‌مشی به ‌عنوان یک چارچوب نظری مستقل، عمدتاً با آثار وو و همکاران (2015) و سپس با کار پژوهشی هاولت و رامش[7] (2020) توسعه یافت. این رویکرد بر این فرض استوار است که کیفیت سیاست‌های عمومی فقط به محتوای سیاست‌ها وابسته نیست، بلکه به میزان برخورداری نظام حکمرانی از قابلیت‌های تحلیلی، مدیریتی، سیاسی و نهادی برای طراحی، اجرا، هماهنگی، یادگیری و اصلاح سیاست‌ها بستگی دارد.

وو و همکاران (2015) ظرفیت خط‌مشی را «مجموعه‌ای از قابلیت‌ها، منابع و شایستگی‌هایی» می‌دانند که در سطوح فردی، سازمانی و حکمرانی امکان شناسایی مسائل، تولید دانش، تصمیم‌گیری، بسیج منابع، اجرای سیاست‌ها و یادگیری مستمر را فراهم می‌کند. از این نظر، ظرفیت خط‌مشی یک دارایی پویا و راهبردی است که نه فقط بر کیفیت تصمیم‌ها، بلکه بر توان سازگاری نظام حکمرانی با شرایط متغیر نیز اثرگذار است.

در ادبیات جدید، ظرفیت خط‌مشی به‌ عنوان یکی از ارکان حکمرانی و دولت توانمند شناخته می‌شود. پژوهش‌های سازمان همکاری و توسعۀ اقتصادی[8] (2020) نیز نشان می‌دهد کشورهایی که از ظرفیت بالاتر خط‌مشی برخوردار هستند، در مواجهه با بحران‌ها، اصلاحات ساختاری و تحقق اهداف توسعۀ پایدار، عملکردی موفق‌تر دارند.

در حوزۀ امر خیر نیز، وجود منابع مالی یا تعداد زیاد مؤسسه‌های خیریه به‌تنهایی تضمین‌کنندۀ اثربخشی نیست، بلکه این منابع زمانی به ارزش عمومی تبدیل می‌شوند که نظام حکمرانی از ظرفیت لازم برای شناسایی مسائل، هماهنگی میان بازیگران، تدوین سیاست‌های مشترک، اجرای برنامه‌ها و ارزیابی نتایج برخوردار باشد. بنابراین، مفهوم ظرفیت خط‌مشی حلقۀ واسط میان «ظرفیت‌های بالقوۀ حوزۀ امر خیر» و «تحقق پیامدهای عمومی» است.

جمع‌بندی به عنوان مبنا قراردادن یک تعریف برای ظرفیت شکل‌گیری خط‌مشی در امور خیر به شرح زیر خواهد بود:

«ظرفیت‌های شکل‌گیری خط‌مشی در امور خیر به مجموعه‌ای از قابلیت‌ها، منابع و شایستگی‌های فردی، سازمانی و حکمرانی اطلاق می‌شود که امکان تولید و به‌کارگیری دانش، بسیج و تخصیص منابع، هماهنگی و تعامل میان کنشگران و تبدیل نیازها و مسائل اجتماعی به گزینه‌های خط‌مشی را فراهم می‌کند. این ظرفیت‌ها ماهیتی پویا و شبکه‌ای دارند و اثربخشی آنها به میزان اتصال، فعال‌سازی، ترکیب و هم‌افزایی آنها در فرایند شکل‌گیری خط‌مشی وابسته است.»

 

2-3 پیشینۀ پژوهش

مرور پیشینۀ پژوهش در دو سطح داخلی و بین‌المللی در جدول (1) نشان می‌دهد ادبیات مرتبط با موضوع حاضر در چهار جریان اصلی قابل صورت‌بندی است: ظرفیت خط‌مشی و ظرفیت تحلیلی؛ حکمرانی مشارکتی و حکمرانی شبکه‌ای؛ کنشگری و سازمان‌های غیرانتفاعی؛ و حکمرانی، تأمین مالی و حرفه‌ای‌سازی فعالیت‌های خیرخواهانه. در ادبیات ظرفیت، خط‌مشی وو و همکاران (2015) ظرفیت را حاصل ترکیب مهارت‌ها و منابع در سطوح فردی، سازمانی و حکمرانی و در حوزه‌های تحلیلی، عملیاتی و سیاسی دانستند و تصریح می‌کنند ظرفیت فقط درون دولت قرار ندارد و ظرفیت ذی‌نفعان غیردولتی نیز بر عملکرد فرایند خط‌مشی اثر می‌گذارد. این گزاره با منطق پژوهش حاضر هم‌راستاست که ظرفیت‌های خط‌مشی امور خیر را در میان دولت، خیریه‌ها، دانشگاه، رسانه، شبکه‌ها و جامعه توزیع‌شده تلقی می‌کند.

در حوزۀ کنشگری خط‌مشی، لو[9] (2018) در فراتحلیلی از 46 مطالعه نشان داد حرفه‌ای‌سازی، منابع سازمانی، دانش مقررات، مشارکت ذی‌نفعان و همکاری، از پیشایندهای مهم مشارکت سازمان‌های غیرانتفاعی در سیاست‌گذاری هستند. فیال (2017) نیز سازمان‌های غیرانتفاعی را هم‌زمان ارائه‌دهندۀ خدمت و کنشگر خط‌مشی می‌داند و پیل[10] (2017) ظرفیت بنیادهای خیریه را برای اثرگذاری بر فرایند خط‌مشی شهری بررسی کرد. در مطالعات جدیدتر، بروسیل[11] و همکاران (2025) با یک آزمایش پیمایشی بر 706 سیاست‌گذار محلی نشان دادند نوع راهبرد حرفه‌ای‌بودن نمایندۀ سازمان غیرانتفاعی می‌تواند بر تمایل سیاست‌گذاران به اقدام اثر بگذارد. این یافته اهمیت توسعۀ مهارت‌های ارتباطی، اقناعی و حرفه‌ای‌سازی کنشگران را برای فعال‌سازی ظرفیت خط‌مشی تقویت می‌کند.

شن[12] (2026) در مطالعاتی جدید همچنین رابطۀ میان منابع، شبکه و کنشگری خط‌مشی را برجسته‌تر کرده‌ است. وی در مطالعه‌ای دربارۀ سازمان‌های غیرانتفاعی در چین نشان داد کیفیت شبکه یکی از سازوکارهای میانجی میان تأمین مالی دولت و عملکرد خط‌مشی سازمان‌های غیرانتفاعی است و نقش شبکه صرفاً ارتباطی نیست، بلکه در تبدیل منابع به ظرفیت عملیاتی و سیاستی اهمیت دارد. فالک[13] و همکاران (2026) نشان دادند که دانش سازمان‌های غیرانتفاعی از قواعد و مقررات ارتباطی معنادار با مشارکت آنها در حمایت‌گری دارد؛ از این رو، ظرفیت حقوقی و دانش مقرراتی باید بخشی از ظرفیت خط‌مشی تلقی شود. همچنین، او در پژوهش‌های بعدی نیز نشان داد نوع منابع درآمدی و دسترسی به منابع دولتی با الگوهایی متفاوت از مشارکت سیاستی سازمان‌های غیرانتفاعی ارتباط دارد. این مطالعات یافتۀ پژوهش حاضر دربارۀ پیوند متقابل ظرفیت‌های قانونی، مالی، شبکه‌ای و انسانی را پشتیبانی می‌کنند.

در دو پژوهش جداگانه در حوزۀ حکمرانی، آنسل و گاش[14] (2008) و همچنین پرون و کنیس[15] (2008)، بر اهمیت اعتماد، گفت‌وگو، تعهد، طراحی نهادی و معماری شبکه در همکاری میان بازیگران مستقل را نشان دادند. وینس[16] (2024) در چارچوب «ظرفیت یکپارچه‌ساز سیاستی» نیز نشان می‌دهد هماهنگی و انسجام سیاستی به ظرفیت نهادی، منابع، شفافیت، پاسخ‌گویی و معماری مناسب حکمرانی وابسته است؛ بنابراین، ادبیات جدید از نگاه سازمان‌محور به سمت فهم چندبازیگری و شبکه‌ای از ظرفیت خط‌مشی حرکت کرده است.

 

جدول 1. پیشینۀ پژوهش‌های داخلی و خارجی

Table 1. Review of Domestic and International Research

پژوهش

محور مطالعه

روش

یافته‌محوری

نسبت با پژوهش حاضر

وو و همکاران (2015)

تبیین و تلفیق ادبیات ظرفیت خط‌مشی

مطالعۀ مفهومی ـ نظری

 

ظرفیت در سطوح فردی، سازمانی و حکمرانی و حوزه‌های تحلیلی، عملیاتی و سیاسی؛ توجه به ظرفیت بازیگران غیردولتی

ارائۀ یک پایۀ نظری برای مفهوم ظرفیت

 

پیل (2017)

ظرفیت خط‌مشی‌گذاری بنیادهای خیریه

مطالعۀ کیفی و موردی

بنیادهای خیریه می‌توانند در فرایند خط‌مشی شهری اثرگذار باشند.

تأیید نقش بنیادها به ‌عنوان حامل ظرفیت سیاستی؛ محدود به زمینۀ شهری

فیال (2017)

ارائۀ چارچوب تحلیلی اجرا و کنشگری خط‌مشی

مطالعۀ مفهومی ـ نظری

سازمان غیرانتفاعی هم ارائه‌دهندۀ خدمت و هم کنشگر خط‌مشی است.

تأیید نقش دوگانۀ سمن‌ها در تدوین و اجرای خط‌مشی

لو (2018)

بررسی عوامل مؤثر بر مشارکت سمن‌ها در خط‌مشی‌گذاری

فراتحلیل 46 مطالعه

معرفی عوامل سازمانی مؤثر بر مشارکت سازمان‌های غیرانتفاعی در حمایت و تشویق سیاستی

تأثیر ظرفیت انسانی، حقوقی و ویژگی‌های سازمانی بر مشارکت در خط‌مشی‌گذاری

بروسیل و همکاران (2025)

بررسی راهبردهای تأثیرگذاری خیریه‌ها بر خط‌مشی‌گذاری

آزمایش پیمایشی عاملی با 706 سیاست‌گذار محلی

معرفی راهبردهای حمایت‌گری مستقیم و نمایندگان حرفه‌ای بر تمایل سیاست‌گذاران

رابطۀ مستقیم راهبردهای کنشگری خیریه با فرایند سیاست‌گذاری

وینس (2024)

ارائۀ چارچوب «ظرفیت یکپارچه‌سازی»

مطالعۀ مفهومی ـ نظری مبتنی بر ادبیات

هماهنگی، شفافیت، مشروعیت، منابع و معماری نهادی پیش‌شرط ادغام سیاستی هستند.

اثر ظرفیت به‌تنهایی قطعی نیست و به شرایط نهادی و اجتماعی و نحوۀ تعامل دولت و جامعه وابسته است.

شن (2026)

بررسی مقایسه‌ای تأثیرات ظرفیت دولت و کیفیت تعامل دولت ـ جامعه بر حل مسائل عمومی

مطالعۀ کمّی تطبیقی بین‌کشوری با استفاده از داده‌های تابلویی 177 کشور طی سال‌های 1960–2015

حل بهتر مسائل عمومی به شرط اثربخشی هم‌زمان ظرفیت دولت و کیفیت تعامل دولت ـ جامعه

اثر ظرفیت به‌تنهایی قطعی نیست و به شرایط نهادی و اجتماعی و نحوۀ تعامل دولت و جامعه وابسته است.

فالک[17] و همکاران (2026)

بررسی تأثیر دانش حقوقی بر کنشگری خیر

مطالعۀ تجربی حمایت‌گری

دانش حقوقی با مشارکت سازمان‌های غیرانتفاعی در حمایت‌گری ارتباط معنادار دارد.

پشتیبان ظرفیت قانونی و توسعۀ دانش حقوقی کنشگران

کیم[18] و همکاران (2026)

تحلیل ارتباط مشارکت سیاستی و منابع درآمدی خیریه‌ها

مطالعۀ کیفی ـ تحلیلی

نوع و دسترسی به منابع مالی با الگوهای مختلف مشارکت سیاستی مرتبط است.

پشتیبان راهبرد توسعۀ زیرساخت مالی و تنظیم رابطۀ دولت ـ خیریه

سیمایی‌چافی و معمارزاده طهران (1401)

ظرفیت‌سازی شبکه‌ای

مطالعۀ کیفی

اهمیت هماهنگی و توسعۀ توان مدیران شبکه

مرتبط با مفهوم راهبردهای ظرفیت‌سازی

رعنایی کردشولی و دهّاز (1402)  

بررسی حکمرانی امر خیر در ایران

مطالعۀ کیفی

تعدد متولیان، موازی‌کاری، ضعف اطلاعات و نبود قانون جامع

بیانگر نیاز به تحول حکمرانی و ظرفیت قانونی؛ فاقد الگوی ظرفیت و راهبرد

اسکندری‌نژاد و همکاران (1402)  

بررسی وضعیت مطلوب خیریه‌ها در تهران آینده

آینده‌پژوهی

آیندۀ مطلوب: توسعۀ سازمانی و برطرف‌کردن موانع ساختاری

پشتیبان راهبرد توسعۀ ساختاری؛ فاقد پیوند با ظرفیت خط‌مشی

بلورفروش و همکاران (1403)

بررسی عملکرد مؤسسه‌های خیریه

مطالعۀ کیفی

قانون حمایتی، ساختار چابک، ارتباطات بهتر و حرفه‌ای‌سازی ضروری است.

پشتیبان راهبرد ساختاری ـ قانونی و سرمایۀ انسانی

زارعی و باقرنژاد حمزه‌کلائی (1403)

بهره‌برداری از تجربیات جریان نیکوکاری در دورۀ همه‌گیری بیماری کرونا

تحلیل مضمون

قانون‌مداری، فرهنگ، فناوری، تحلیل داده و شبکه‌سازی ظرفیت‌های مهم آیندۀ امور خیر

پشتیبان ظرفیت دانش/فناوری، فرهنگ، قانون و شبکه

کاظمی نجف‌آبادی (1405)

بررسی اثر آزادی اقتصادی بر کنشگری خیریه با میانجی‌گری سرمایۀ اجتماعی و مشارکت مدنی

روش معادلات ساختاری، طبق داده‌های ایران 1390-1403

آزادی اقتصادی با میانجی سرمایۀ اجتماعی و مشارکت مدنی بر کنشگری خیریه اثرگذار است.

پشتیبان ظرفیت اقتصادی، جامعۀ مدنی و سرمایۀ اجتماعی

جلیلیان و باقری فهرجی (1405)

بررسی نقش‌های اصلی مدیران در جلب حمایت خیرین

تحلیل محتوا + دیمتل فازی + الگوی ساختاری ـ تفسیری

12 نقش مدیریتی در جلب خیرین؛ شبکه‌سازی، اعتمادسازی، فرهنگ‌سازی و شناخت نیاز برجسته

پشتیبان ظرفیت سرمایۀ انسانی، شبکه، فرهنگ و زیرساخت مالی/مدیریتی

در مطالعات داخلی، سیمایی‌چافی و معمارزاده طهران (1401) اعلام داشتند ظرفیت‌سازی حکمرانی شبکه‌ای در قالب مقوله‌های محوری تدوین خط‌مشی حکمرانی شبکه‌ای، ایجاد مناسبات شبکه‌ای بین بخش‌های دولتی، خصوصی و جامعۀ مدنی، ایجاد نهاد تصمیم‌گیری مشارکتی بین بازیگران حاکمیتی، ارتقای ظرفیت اجرایی مبتنی بر شبکه، برون‌سپاری وظایف دولت و استقرار سازوکارهای مدیریت شبکه صورت می‌گیرد. همچنین، رعنایی کردشولی و دهّاز (1402) در بررسی جایگاه مؤسسه‌های خیریه در الگو‌های حکمرانی ایران، تعدد متولیان، موازی‌کاری، ضعف اطلاعات و نبود قانون جامع را به ‌عنوان موانع مهم حکمرانی امر خیر شناسایی کردند. بلورفروش و همکاران (1403) نیز در مطالعه‌ای کیفی دربارۀ عملکرد مؤسسه‌های خیریه، ضرورت قوانین حمایتی، ساختارهای چابک، بهبود ارتباطات و حرفه‌ای‌سازی را برجسته کردند. اسکندری‌نژاد و همکاران (1402) در آینده‌پژوهی خیریه‌ها و خیرخواهی در تهران، «توسعۀ سازمانی» و «برطرف‌کردن موانع ساختاری» را از مؤلفه‌های آیندۀ مطلوب معرفی کردند. زارعی و باقرنژاد حمزه‌کلائی (1403) با تحلیل مضمون تجربیات خیرخواهانه در دورۀ کرونا، علاوه بر نقش قانون‌مداری و فرهنگ، بر استفاده از فناوری، تحلیل داده و ایجاد شبکه‌های ارتباطی میان خیرین برای هم‌افزایی ظرفیت‌ها تأکید کردند.

یکی از جدیدترین مطالعات داخلی، کاظمی نجف‌آبادی (1405) است که با داده‌های فصلی ایران در دورۀ 1390 تا 1403 و استفاده از روش حداقل مربعات جزئی در معادلات ساختاری، اثر آزادی اقتصادی بر کنشگری خیریه را با میانجی‌گری سرمایۀ اجتماعی و مشارکت مدنی بررسی کرده است. یافته‌های او نشان می‌دهد آزادی اقتصادی از مسیر سرمایۀ اجتماعی و مشارکت مدنی می‌تواند بستری مناسب‌تر برای رشد کنشگری خیریه ایجاد کند. همچنین، جلیلیان و باقری فهرجی (1405) با ترکیب تحلیل محتوا، دیمتل فازی و الگو‌‌سازی ساختاری ـ تفسیری، 12 نقش اصلی مدیران در جلب حمایت خیرین و 48 دستۀ مفهومی را شناسایی کردند؛ در میان آنها، شبکه‌سازی، سازمان‌دهی، اعتمادسازی، فرهنگ‌سازی، شناخت نیاز و سازوکار جذب منابع برجسته بود.

برایند این مطالعات نشان می‌دهد شکاف پژوهشی صرفاً نبود یک فهرست از ظرفیت‌های خط‌مشی‌گذاری در حوزۀ امر خیر نیست؛ مسئلۀ اصلی فقدان سازوکار توضیحی برای تبدیل ظرفیت‌های پراکنده به «ظرفیت جمعی و یکپارچۀ شکل‌گیری خط‌مشی» در امور خیر است. ادبیات ظرفیت خط‌مشی توضیح می‌دهد چه مهارت‌ها و منابعی لازم است؛ ادبیات حکمرانی شبکه‌ای سازوکار اتصال بازیگران را توضیح می‌دهد و ادبیات کنشگری سازمان‌های غیرانتفاعی عوامل مشارکت در سیاست‌گذاری را نشان می‌دهد. با این حال، پیوند نظام‌مند این سه جریان با ویژگی‌های نهادی، فرهنگی، مالی و اجتماعی امر خیر در ایران و تبدیل آنها به بسته‌ای از راهبردهای قابل‌فعال‌سازی همچنان مغفول مانده است.

 

  • روش پژوهش

پژوهش حاضر از نظر رویکرد کیفی و از نظر روش تحلیل، مطالعه‌ای با روش تحلیل مضمون است. پس از بررسی، بیش از ۳۰۰ مدرک مرتبط با حوزۀ امر خیر و خط‌مشی‌گذاری جمهوری اسلامی ایران، از میان مقاله‌های تخصصی، گزارش‌های رسمی، مصاحبه‌های تخصصی و سخنرانی‌های کارشناسان و مسئولان مرتبط با امور خیر، نیکوکاری، حکمرانی امر خیر، سازمان‌های مردم‌نهاد و خط‌مشی عمومی که از غنای محتوایی بیشتری برخوردار بودند، وارد فرایند تحلیل شدند. مقاله‌ها و مستندات مکتوب بر این اساس انتخاب شدند که موضوع و عنوان آنها به چه میزان با یکی از مفاهیم حکمرانی امر خیر، ظرفیت خط‌مشی و خط‌مشی‌گذاری در امرخیر مرتبط بود. انتخاب سخنران و مصاحبه‌شونده‌ها نیز بر اساس شاخص‌های دست‌کم احراز 5 سال کار تخصصی در عرصۀ مدیریت یکی از نهادهای خیر، کارشناسی در عرصۀ حکمرانی و خط‌مشی‌گذاری و یا پژوهش‌ها و تألیفات تخصصی در حوزه‌های فرهنگی - اجتماعی مرتبط با حوزۀ خیر تنظیم شد. به این ترتیب، 62 مستند در فرایند تحلیل وارد و بیش از 515 مضمون اولیه در کل فرایند پژوهش شناسایی و سازمان‌دهی شدند. سپس، برای پاسخ به پرسش‌های پژوهش، دو مضمون فراگیر «ظرفیت‌های شکل‌گیری خط‌مشی در حوزۀ امر خیر» و «راهبرد توسعه و بهره‌برداری از ظرفیت‌های خط‌مشی‌گذاری در امور خیر» تفکیک و تحلیل شدند. فرایند تحلیل بر اساس مراحل پیشنهادی براون و کلارک[19] (2006) انجام شد که این فرایند شامل آشنایی با داده‌ها، تولید مضامین اولیه، جست‌وجوی مضامین، بازبینی مضامین، تعریف و نام‌گذاری مضامین و تدوین گزارش نهایی است که در بستر نرم‌افزار مکس‌کیودی‌ای[20]، بررسی و نمایش ارتباط میان مضامین پایه، مضامین سازمان‌دهنده و مضامین فراگیر صورت گرفت.

به دلیل ارتقای قابلیت اعتماد به عنوان معیار روایی و پایایی این پژوهش کیفی، پس از شناسایی مضامین در مستندات و بازبینی آنها برای اطمینان از اشباع بر اساس مشاهدۀ تکرار مضامین پایه، ساختار دهی مضامین و تطبیق مکرر آنها با متن‌های اولیه، ادغام موارد هم‌معنا و مرز‌بندی شفاف مضامین انجام شد و ساختار نهایی پس از بررسی و تأیید خبرگان (در حوزۀ خط‌مشی‌گذاری و حوزۀ نیکوکاری)استحصال شد.

مطابق جدول (2)، تعداد210  مورد نشانه‌گذاری به عنوان مضمون پایه از مستندات مورد بررسی برای شاخۀ ظرفیت‌های شکل‌گیری خط‌مشی در حوزۀ امر خیر و سپس با مرزبندی و دسته‌بندی معانی، 42 مضمون سازمان‌دهنده و در نهایت، تعداد 9 مضمون فراگیر برای مفهوم ظرفیت‌های خط‌مشی حاصل شد.

بر همین منوال، از دل مستندات بررسی‌شده، تعداد 305 مضمون پایه و 39 مضمون سازمان‌دهنده و هفت مضمون فراگیر برای شاخۀ راهبردها شناسایی و ثبت شده است؛ این اعداد نشان‌دهندۀ میزان فراوانی مضامین هستند و بیانگر وزن آماری یا رتبه‌بندی متغیرها نیستند.

 

جدول 2. گزارش کلی مضامین استخراجی در خصوص مفاهیم

Table 2. Overview of the Extracted Themes Related to the Concepts

مفاهیم مورد مطالعه

مضامین فراگیر

مضامین سازمان‌دهنده

مضامین پایه

مستندات حاوی مضامین پایه

ظرفیت‌های شکل‌گیری خط‌مشی

9

42

210

40

راهبرد توسعه و بهره‌برداری از ظرفیت‌ها

7

39

305

47

 

جدول (3) نیز نمونه‌ای از فرایند شناسایی مضامین پایه و سپس استخراج مضامین سازمان‌دهنده و در نهایت، استحصال مضامین فراگیر در خصوص مفهوم ظرفیت شکل‌گیری خط‌مشی در امور خیر و راهبردهای توسعه و بهره‌برداری از ظرفیت‌ها را از متون و داده‌های اولیه نمایش می‌دهد.

 متن داده             مضمون پایه          مضمون سازمان‌دهنده          مضمون فراگیر

 

 

جدول 3. نمونۀ شواهد از فرایند استخراج مضامین فراگیر

Table 3. Sample Evidence from the Process of Extracting Overarching Themes

منبع

معرفی افراد

نمونۀ قطعۀ داده/خلاصه

مضمون پایه

مضمون سازمان‌دهنده

مضمون فراگیر

سخنرانی با موضوع اقلیم و خیر ماندگار در پیش همایش ملی خیر‌ماندگار (اخوت، 1399)

 

مدرس دانشگاه و نویسنده کتاب در حوزۀ علوم اجتماعی و مشاور فرهنگی در خیریه‌‌ها و سازمان‌های اجتماعی

«اگر شرایط اقلیمی کشور به‌خوبی در نظر گرفته شود، بسیاری از مشکلات حل خواهد شد.»

ظرفیت شناخت تنوع اقلیمی در ایران

ادراک وضعیت موجود

ظرفیت دانش و فناوری

سخنرانی با موضوع لزوم جهت‌دهی خیر به سمت فناوری در همایش ملی خیر ماندگار (عاملی رنانی، 1399)

 

دبیر سابق شورای انقلاب فرهنگی و عضو هیئت‌ممیزۀ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

«در نیکوکاری علمی به نوآوری‌های علمی و تقویت بنیۀ دانش جامعه پرداخته می‌شود...»

ظرفیت نیکوکاری علمی

علوم انسانی تخصصی مرتبط با امر خیر

ظرفیت دانش و فناوری

مقالۀ راهبردهای توسعۀ مشارکت اجتماعی در سمن‌ها (قربانی و همکاران، 1402)

 

توسعۀ محلی (روستایی -شهری)، دورۀ 15، شمارۀ 1، 237-252

«رسانه‌ها در تقویت و تثبیت سرمایۀ اجتماعی نقش بسیار مهمی دارند.»

ظرفیت رسانه در ایجاد سرمایۀ اجتماعی برای انجام امور خیر

قدرت اطلاع‌رسانی شبکه‌ها و رسانه‌ها

ظرفیت رسانه و جریانات اجتماعی

دبیرخانۀ همایش ملی خیر ماندگار (1399)

برگزارکنندگان همایش سازمان اوقاف و امور خیر و بنیاد راهبری آلا و ...

«وقف ... می‌تواند زمینه‌ای برای شکل‌گیری فعالیت‌های خیریه‌ای مشترک ... در جهان باشد.»

ظرفیت وقف برای تشکیل خیریه‌های بین‌المللی

وقف و موقوفات

ظرفیت منابع مالی و شرایط اقتصادی

سخنرانی با موضوع زنان و نیکوکاری در نشست تخصصی مجازی فعالان اجتماعی (بهار، 1402)

عضو هیئت‌علمی گروه جامعه‌شناسی دانشگاه تهران و انجمن علمی وقف و نیکوکاری

«یکی از کنشگران اصلی آن زنان هستند ... و در حوزۀ تغییر ارزش‌ها می‌توانند بسیار اهمیت داشته باشند.»

زنان دارای ظرفیت بزرگ فرهنگ‌سازی نیکوکاری

ظرفیت فرهنگ‌سازی زنان

ظرفیت منابع انسانی

سخنرانی با موضوع حکمرانی شبکه‌ای در امر خیر در نشست تخصصی با فعالان اجتماعی (یاوری، 1402)

عضو هیئت‌علمی گروه حکمرانی دانشگاه امام صادق (ع) و دارای مقالات در حوزۀ وقف و امر خیر

«بهره‌گیری مؤسسه‌ها و خیریه‌ها از ظرفیت‌های مختلف یکدیگر ... همان هم‌افزایی بین مؤسسات ... است.»

ظرفیت خدمت‌رسانی در نظام شبکه‌ای بین گروهی

ظرفیت خیریه‌ها برای همکاری شبکه‌ای

ظرفیت شبکه‌سازی و همکاری بین‌بخشی

مقالۀ تحلیل تعامل ارادۀ سیاسی و ظرفیت اداری بر سرنوشت خط‌مشی در اجرا (دانایی‌فرد، 1390)

استاد دانشگاه تربیت‌مدرس و دارای تألیفات و مقاله‌های متعدد در حوزۀ خط‌مشی‌گذاری

«میزان حمایت تصمیم‌گیرندگان سیاسی اصلی برای حل مسئله‌ای خاص زمینۀ پایش و رصد خط‌مشی را موفق می‌سازد.»

میزان حمایت تصمیم‌گیرندگان از مجریان خط‌مشی

ظرفیت تحول در اجرای خط‌مشی

ظرفیت نهادهای دولتی و نیمه‌دولتی

مصاحبۀ اختصاصی پژوهشگر (مشارکت‌کنندۀ 2، 1402)

 

کارآفرین و رئیس هیئت‌مدیرۀ بنیاد خیریۀ آلا

«آرزویم این است که یکی از کارهایی که برای آن وقف می‌کنم، امر کارآفرینی باشد.»

 

توسعۀ وقف در راستای کارآفرینی

اولویت‌دهی به اشتغال و توانمندسازی در نظام امور خیر

راهبرد توسعۀ زیرساخت‌های اقتصادی و مالی

مصاحبۀ اختصاصی پژوهشگر (مشارکت‌کنندۀ 1، 1402)

 

عضو هیئت‌علمی گروه الهیات دانشگاه اصفهان و مدیر پژوهشکدۀ مطالعات وقف و امور خیر)

«این نگاه که دولت باید در تمام عرصه‌ها ورود کند و خود همۀ حوزه‌ها را مدیریت و پشتیبانی کند مانع اصلی توسعۀ خیر است.» 

 

جلوگیری از دولت‌زدگی

توسعۀ مشارکت اجتماعی و مردمی‌سازی مدیریت امر خیر

راهبرد توسعۀ ظرفیت‌های حوزۀ ساختاری و قانونی

مقالۀ بازشناسی الگوی خط‌مشی‌گذاری در نهاد وقف به منظور توسعۀ خط‌مشی (عباسی و همکاران، 1398)

 

 

 

مدیریت اسلامی، شمارۀ 3، 49-82

«می‌توان به ایجاد قابلیت‌هایی همچون فعالیت در بهابازار و استفاده از اوراق وقف برای متناسب‌سازی وقف با نیاز زمان اشاره کرد.»

استفاده از ابزارهای نوین در به‌روزرسانی منابع خیر

تسهیل و نوآوری در پشتیبانی مالی از موقوفات و واقفان

راهبرد توسعۀ زیرساخت‌های اقتصادی و مالی

مقالۀ طراحی الگویی برای ارتقای خط‌مشی‌گذاری در قوۀ مجریه (محمدی فاتح و همکاران، 1395)

 

 

فرایند مدیریت و توسعه، دورۀ 29، شمارۀ 3، 3-37

«تقویت عوامل نهادی مانند تقویت نقش کارگروه‌ها و شوراهای تخصصی و سپردن بیشتر کارها به آنها باعث ارتقای ظرفیت خط‌مشی در قوۀ مجریه می‌شود.»

تقویت نقش کارگروه‌ها و شوراهای تخصصی

 

تخصصی‌شدن نیکوکاری

راهبرد ایجاد تحول در نگاه حکمرانی به نظام امور خیر

 

  • یافته‌های پژوهش

4-1 ظرفیت‌های شکل‌گیری خط‌مشی در امور خیر

مطابق جدول (4)، مشاهده می‌شود 9 دسته به عنوان ابعاد ظرفیت‌های شکل‌گیری خط‌مشی به شرح زیر شناسایی شدند:

 

جدول 4. سلسله‌مراتب مضامین در خصوص مفهوم «ظرفیت‌های شکل‌گیری خط‌مشی»

Table 4. Hierarchy of Themes Related to the Concept of “Policy Formation Capacities”

ردیف

مضامین فراگیر

مضامین سازمان‌دهنده

تعداد مضامین پایه

1

دانش و فناوری

ادراک وضعیت موجود؛

زیرساخت دانش؛

بینش حکمرانی؛

علوم انسانی تخصصی؛

تجربیات امر خیر

17

2

رسانه، پویش‌ها و جریانات اجتماعی

تولید محتوای انگیزشی؛

پویش‌ها و اجتماعات مناسبتی؛

گزارش‌های خیریه؛

اطلاع‌رسانی شبکه‌ها و رسانه‌ها؛

شبکۀ اجتماعی زنان

17

3

منابع مالی و شرایط اقتصادی

مشارکت و مسئولیت اجتماعی بخش خصوصی؛

برنامۀ مالی و منابع حکمرانی؛

اماکن مذهبی و نذورات؛

خیریه‌ها و منابع نیکوکاری؛

وقف و موقوفات

20

4

منابع انسانی

تربیت و آموزش نیکوکاری؛

کنشگران امر خیر؛

نیکوکاران خارج از کشور؛

بسیج عمومی؛

خط‌مشی‌گذاران؛

جوانان؛

زنان

22

5

قوانین و مقررات پشتیبان و حمایتی

قوانین حمایت از موقوفات؛

قوانین مادر و بالادستی؛

پویایی فقه و اجتهاد

9

6

شبکه‌ و همکاری بین‌بخشی

مزایای همکاری شبکه‌ای؛

تجربیات تاریخی و مدیریتی شبکه‌ای؛

شبکۀ همکاری بین‌المللی؛

شبکه‌های مشارکت مردمی؛

ظرفیت خیریه‌ها برای همکاری شبکه‌ای

28

7

ارزش‌ها و بینش‌های فرهنگی و مذهبی

مراجع و الگوهای فرهنگی؛

آرمان و باورهای انقلابی؛

رسوم و فرهنگ نیکوکاری؛

باورها و اعتقادات مذهبی

25

8

جامعۀ مدنی و سازمان‌های مردم‌نهاد

مشارکت اجتماعی؛

ارائۀ خدمات تخصصی؛

حل مسائل عمومی؛

سرمایه‌های انسانی و اجتماعی؛

تقویت ادراک و تصمیم‌گیری در حکمرانی

24

9

نهادهای دولتی و نیمه‌دولتی

ظرفیت شناخت و ارزیابی؛

ظرفیت تدوین خط‌مشی؛

ظرفیت اجرا

48

 

  • ظرفیت دانش و فناوری: این بُعد ظرفیت شناخت مسئله، تولید شواهد و تبدیل دانش به گزینه‌های خط‌مشی را در بر می‌گیرد. از میان 17 مضمون پایه‌ در این بُعد، مثال‌هایی مانند «پژوهش‌های سیاستی و سیاست‌پژوهی در حوزۀ خیر»، «مراکز پژوهشی تخصصی»، «دانشگاه‌ها»، «اندیشکده‌های تخصصی»، «ظرفیت شناخت تنوع اقلیمی در ایران»، «ظرفیت فناوری در حوزۀ اجتماعی»، «ظرفیت نیکوکاری علمی» و «استفاده از تجربیات و الگوهای علمی سایر کشورها» هستند که با اشتراک و افتراق معانی و مرز بندی مفاهیم، پنج مضمون سازمان‌دهندۀ ظرفیت‌های ادراک وضعیت موجود، زیرساخت دانش، بینش حکمرانی، علوم انسانی تخصصی و تجربیات امر خیر را برای توجه‌دهی به ظرفیت دانش (امر خیر) و فناوری (ارتباطات و اطلاعات) شکل داده‌اند؛ ظرفیتی که از قابلیت تولید دانش بومی امر خیر، تجربیات و علوم روزآمد و به ویژه در عرصۀ علوم انسانی و قابلیت‌های فناوری‌های نوین در حیطۀ علوم ارتباطات و اطلاعات، مضمون فراگیر ظرفیت دانش و فناوری را به ذهن متبادر می‌کند. با این زیرساخت، امکان تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر مهیاست؛ نه فقط دسترسی به حجمی گسترده‌تر از داده، بلکه توان تبدیل داده، تجربۀ اقلیمی و دانش تخصصی به علم جدید در امور خیر و تشخیص صحیح مسئله و اولویت خط‌مشی وجود دارد.
  • ظرفیت رسانه، پویش‌ها و جریان‌های اجتماعی: این بُعد از ظرفیت‌ها سازوکار ورود مسئله به عرصۀ عمومی چه از لحاظ ایجاد شفافیت و اعتمادسازی و چه از لحاظ تولید مطالبۀ اجتماعی است. مضامین «ظرفیت زیاد فضای مجازی و فناوری اطلاعات در توسعۀ امر خیر»، «قدرت وعظ و خطابه»، «تأثیر مبلغان مذهبی»، «ظرفیت رسانه در ایجاد سرمایۀ اجتماعی»، «تأثیر رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی بر اعتماد عمومی به خیریه‌ها» و «ظرفیت رسانه در خط‌مشی‌گذاری» نمونه‌هایی از 17 مضمون پایه هستند که مضامین سازمان‌دهنده را شکل داده‌اند. رسانه صرفاً یک ابزار انتقال‌دهندۀ اطلاعات نیست، بلکه یک ظرفیت است که با برجسته‌سازی مسئله، درگیرکردن اذهان جامعه و ایجاد بسیج افکار عمومی و در نهایت مطالبۀ اجتماعی، سمت‌وسوی شکل‌گیری خط‌مشی را نشان می‌دهد. در ادامه، تأثیرات اجتماعی رسانه، پویش‌ها و شبکه‌‌های اجتماعی و به ویژه جمعیت زنان در شکل‌دهی ظرفیت فراگیر رسانه، پویش‌ها و جریانات اجتماعی نقشی بسزا دارند.
  • ظرفیت منابع مالی و شرایط اقتصادی: این بُعد از ظرفیت‌ها امکان استمرار دیگر ظرفیت‌ها را فراهم می‌کند. مضامین مرتبط با مسئولیت اجتماعی بخش خصوصی، برنامۀ مالی، مساجد، بقاع متبرکه، نذورات، خیریه‌ها و وقف نشان می‌دهند منابع مالی در امور خیر متنوع و چندمنبعی هستند. مضامینی مانند «اعتماد عمومی به وقف»، «ظرفیت زیاد وقف به لحاظ قابلیت تنوع موضوع‌ها»، «وجود هزاران موقوفۀ رفاهی، درمانی، اجتماعی و مذهبی» و «ظرفیت وقف برای تشکیل خیریه‌های بین‌المللی» بیانگر این است که تأمین مالی می‌تواند از منطق حمایتی صرف و کمک‌های موردی به زیرساختی پایدار تبدیل شود. شرط این گذار مدیریت حرفه‌ای و ایجاد شفافیت است؛ در غیر این صورت، منابع موجود به‌ صورت پراکنده و کم‌اثر مصرف می‌شوند.
  • ظرفیت منابع انسانی: این بُعد صرفاً تعداد نیروی انسانی نیست، بلکه ظرفیت حرفه‌ای برای تولید دانش بومی و توان به‌کارگیری آن، ادارۀ شبکه، جذب منابع و اجرای خط‌مشی است. در فهرست مضامین پایه، مضمون‌های «دانش، مهارت، خبرگی و تخصص تصمیم‌گیرندگان»، «ظرفیت دانشجویی»، «استفاده از ظرفیت جوانان برای کار خیر» و مجموعۀ مضامین مرتبط با مشارکت زنان، داوطلبان و آموزش نیکوکاری دیده می‌شوند. بنابراین، سرمایۀ انسانی نقش «حامل» سایر ظرفیت‌ها را دارد: بدون نیروی متخصص، فناوری به ابزار بدون کارکرد، پژوهش به گزارشی بی‌محتوا و شبکه به رابطه‌ای بدون هماهنگی تبدیل می‌شود؛ به همین دلیل، ظرفیت توسعۀ سرمایۀ انسانی در الگوی ارائه‌شده (شکل 1) نقش محوری و پشتیبان در میان دیگر ظرفیت‌ها را دارد.
  • ظرفیت قوانین و مقررات پشتیبان و حمایتی: این بُعد از ظرفیت‌ها قواعد بازی و تنظیمات و هماهنگی‌ها و نظام متناسب‌سازی ظرفیت‌ها را تعیین می‌کند. در میان مضامین پایه در ذیل مضمون فراگیر ظرفیت قوانین و مقررات، مضمون‌های «قوانین حمایت از موقوفات و واقفان»، «توصیه بر مردمی‌بودن امور»، «ظرفیت سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی برای امور خیر» و «نقش فقها در به‌روزرسانی موضوع‌های وقف» از مثال‌های این بخش هستند. این شواهد نشان می‌دهد قواعد حقوقی فقط محدودکننده نیستند، بلکه با کاهش ابهام در مجوزدهی، نظارت، مالکیت، شفافیت و حمایت، هزینۀ مشارکت را کاهش می‌دهند.
  • ظرفیت شبکه‌ و همکاری بین‌بخشی: این بُعد در یافته‌ها یک ویژگی دوگانه دارد: هم «ظرفیت» است و هم «ساز‌و‌کار اتصال» سایر ظرفیت‌ها. مضامین «تبادل دانش در نظام شبکه‌ای»، «نظام شبکه‌ای در سه سطح درون‌گروهی، بین‌گروهی و بین‌بخشی»، «شبکۀ همکاری بین‌المللی»، «اشتراک‌گذاری منابع در نظام شبکه‌ای» و «ظرفیت تعامل اجزای نظام خیر» نشان می‌دهند شبکه چگونه دانش، تجربه، منابع و نقش‌ها را میان بازیگران جابه‌جا می‌کند.
  • ظرفیت ارزش‌ها و بینش‌های فرهنگی و مذهبی: این بُعد از ظرفیت‌ها منبع مشروعیت، انگیزش و اعتمادساز برای خط‌مشی‌های حوزۀ امر خیر است. از 25 مضمون پایه در این بُعد، مضامین «سبک زندگی معصومین برای الگوگیری نیکوکاری»، «ظرفیت ادبیات ایران برای تشویق نیکوکاری»، «فرهنگ انجام کار جمعی»، «فرهنگ‌سازی عامل اصلی جذب مشارکت مردم» و «ظرفیت اسلام در نهادسازی خیر» مثال‌هایی هستند که نشان می‌دهند فرهنگ می‌تواند هزینۀ روانی و اجتماعی مشارکت را کاهش و انگیزۀ کنش داوطلبانه را افزایش دهد. وجود الگوها، باورهای انقلابی و مذهبی و همچنین رسوم فرهنگی – اجتماعی، ظرفیت‌هایی تضمین‌کننده‌ برای تدوین، اجرا و ارزیابی خط‌مشی در امور خیر هستند.
  • ظرفیت جامعۀ مدنی و سازمان‌های مردم‌نهاد: این بُعد حلقۀ واسط تجربۀ زیسته و نظام رسمی خط‌مشی است. مضامین «ظرفیت موجود خیریه‌های تخصصی»، «خیریه‌ها و سمن‌ها می‌توانند مردم را آموزش دهند و توانمند کنند»، «ظرفیت خیریه‌ها و سمن‌ها در تسریع و هدفمند‌سازی حل مسائل اجتماعی»، «ظرفیت مسئله‌یابی و کارشناسی تشکل‌های مردمی برای حکومت» و «ظرفیت انتقال خواسته‌های مردم به مسئولان» نشان می‌دهند سمن‌ها تولیدکنندۀ اطلاعات میدانی و واسط انتقال خواسته‌های اجتماعی هستند. این نقش زمانی به کنشگری سیاستی تبدیل می‌شود که مسیرهای رسمی و شبکه‌ای مشارکت برای آنها فراهم باشد.
  • ظرفیت نهادهای دولتی و نیمه‌دولتی: این بُعد با 48 مضمون پایۀ شناسایی‌شده، بیشترین فراوانی را در میان مضامین دارد؛ اما این فراوانی به‌تنهایی به معنای اولویت‌داشتن این بُعد از ظرفیت شکل‌گیری خط‌مشی بر دیگر ابعاد نیست. مضامین «رصد و پایش اجرای خط‌مشی»، «ارزیابی خط‌مشی»، «سامانه‌های اطلاعات مدیریت»، «هستۀ اصلی تصمیم‌گیری هوشمند»، «کارگروه‌های مشترک بین مراکز پژوهشی و تصمیم‌ساز»، «ظرفیت هماهنگی نهادها» و «بسیج منابع و همگرایی نهادهای دولتی، غیردولتی و مردمی» نشان می‌دهند نقش دولت در الگوی حاضر از تصدی‌گری به تنظیم‌گری، استانداردگذاری، ارزیابی و تسهیل‌گری تغییر می‌کند. بنابراین دولت نه مالک همۀ ظرفیت‌ها، بلکه یکی از بازیگران کلیدی برای فعال‌سازی و هم‌راستاسازی آنهاست. از این رو، با وجود روند مردمی‌سازی حکمرانی و واگذاری امور به نهادهای مدنی، هیچ‌گاه از نقش و ظرفیت نهادهای دولتی در شکل‌گیری خط‌مشی کاسته نمی‌شود. مضافاً اینکه، در جمهوری اسلامی، به دلیل ماهیت و اصول قانون اساسی، بخشی قابل ملاحظه از نهادهای حوزۀ امر خیر دارای ماهیت حکومتی و دولتی هستند.

 

 

4-2 راهبردهای توسعه و بهره‌برداری از ظرفیت‌ها

 

جدول 5. سلسله‌مراتب مضامین در خصوص مفهوم «راهبرد توسعه و بهره‌برداری از ظرفیت‌ها»

Table 5. Hierarchy of Themes Related to the Concept of “Strategies for Capacity Development and Utilization”

ردیف

مضامین فراگیر

مضامین سازمان‌دهنده

تعداد مضامین پایه

1

تقویت پژوهش و آمایش سرزمینی در حوزۀ امر خیر

توسعۀ مدیریت علمی؛

تقویت پژوهش‌های نیکوکاری؛

تهیۀ سند آمایش سرزمینی نیکوکاری

39

2

ایجاد تحول در نگاه حکمرانی به نظام امور خیر

سیاست‌گذاری و نظارت و دوری از تصدی‌گری؛

حکمرانی شبکه‌ای؛

سند جامع فقرزدایی؛

تعیین نسبت دولت/خصوصی/جامعۀ مدنی؛

تعالی اجتماعی؛

تخصصی‌شدن نیکوکاری

42

3

شبکه‌سازی و هم‌افزایی در حوزۀ امر خیر

تشکیل شبکۀ نیکوکاری بین‌المللی؛

شبکه‌سازی خیریه‌ها؛

تقویت رویکرد حکمرانی شبکه‌ای

17

4

توسعۀ سرمایه‌های انسانی در حوزۀ امر خیر

تنوع‌بخشی نیکوکاری داوطلبانه؛

نقش اجتماعی زنان؛

ارتقای بینش و اولویت‌سنجی؛

آموزش از سنین پایه؛

اصلاح روش نیکوکاری؛

آموزش تخصصی و توانمندسازی کنشگران

52

5

ترویج و ارتقای فرهنگ نیکوکاری در جامعه

اصلاح نگاه جامعه؛

استفاده از رسانه؛

الگوسازی سبک زندگی؛

فرهنگ‌سازی کار داوطلبانه؛

تبلیغات اعتمادساز و شفاف‌سازی

39

6

توسعۀ ظرفیت‌های حوزۀ ساختاری و قانونی

مردمی‌سازی؛

نظارت و ارزیابی؛

فناوری؛

سند فعالیت سمن‌های زنان و خانواده؛

تسهیل فرایندها؛

شفافیت؛

تحول ساختاری؛

قانون جامع نیکوکاری

71

7

توسعه زیرساخت‌های اقتصادی و مالی

تقویت منابع درآمدی؛

 حمایت از خیریه‌ها؛

 تسهیل وقف؛

مشارکت مردمی؛

 مدیریت حرفه‌ای جذب منابع؛

 منابع بین‌المللی؛

اشتغال و توانمندسازی؛

نظام جامع مالیاتی

45

مطابق آنچه در جدول (5) آمده است، در تحلیل شاخۀ راهبردها، هفت راهبرد اصلی و در مجموع 305 مضمون پایه شناسایی شدند.

  • تقویت پژوهش و آمایش سرزمینی در حوزۀ امر خیر: این راهبرد ظرفیت دانشی را به ورودی قابل استفاده برای خط‌مشی تبدیل می‌کند. مضامین «تغییر سیاست از اقدامات شهودی فردگرایانه به سیاست‌های دانش‌بنیان»، «افزایش ارتباط سمن‌ها با مراکز علمی-پژوهشی»، «تولید دانش تخصصی»، «سیاست‌گذاری بر اساس اطلاعات و تحلیل»، «نیازسنجی»، «آینده‌پژوهی» و «آمایش سرزمین از نظر فقر و محرومیت» نشان می‌دهند ساز‌و‌کار اصلی آن کاهش عدم ‌اطمینان و اولویت‌بندی مسئله‌هاست. همچنین، توسعۀ مدیریت علمی، تقویت پژوهش‌های نیکوکاری، ارتباط خیریه‌ها با مراکز علمی، تولید دانش تخصصی، تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد، نیازسنجی، آینده‌پژوهی، اولویت‌بندی مسائل، تدوین نقشۀ آمایش سرزمینی، توجه به اقلیم و فرهنگ منطقه از مضامین پایۀ قابل ملاحظه‌ای هستند که به استخراج و معنابخشی مضامین «توسعۀ مدیریت علمی»، «تقویت پژوهش‌های نیکوکاری» و «تهیۀ سند آمایش سرزمینی نیکوکاری» کمک می‌کنند.

خروجی مستقیم این راهبرد، بهبود ارتقای ادراک بهتر وضعیت نظام خیر، کیفیت تشخیص راهبردهای دیگر و گزینه‌سازی است؛ خروجی غیرمستقیم آن، تقویت و ارتقای سطح مدیریت علمی نظام اجتماعی، کیفیت‌بخشی برنامه‌های آموزشی و سرمایۀ انسانی و تشکیل شبکۀ علمی در حوزۀ امر خیر است.

  • ایجاد تحول در نگاه حکمرانی به نظام امور خیر: این راهبرد معماری نقش‌ها را تغییر می‌دهد. مضامین «واگذاری مدیریت امر خیر به جامعۀ مدنی»، «محدودشدن دولت به سیاست‌گذاری و نظارت»، «استفادۀ متناسب از قواعد ساختار، بازار و شبکه»، «ایجاد کارگروه‌های مشترک تعاملی»، «تالارهای مشاوره‌ای تخصصی»، «تقسیم نقش سیاست‌گذاری با حاکمیت، کنشگری مردمی و حمایت شرکت‌ها» و «سیاست‌گذاری مشارکتی بین حاکمیت و جامعۀ مدنی» نشان می‌دهند هدف راهبرد، آزادسازی ظرفیت بیرون از دولت و تنظیم قواعد اتصال آن است. «نقش دولت به ‌عنوان سیاست‌گذار و ناظر به جای تصدی‌گر»، «حکمرانی شبکه‌ای»، «کارگروه‌های مشترک»، «مجامع مشورتی»، «تعیین مرز دولت با بخش خصوصی و جامعۀ مدنی»، «برنامه‌ریزی جامع فقرزدایی»، «حرکت از آسیب‌زدایی به تعالی اجتماعی» و «تخصصی‌شدن نیکوکاری» از دیگر مضامین پایۀ مهم در این بخش هستند.

به ‌طور مشخص، ظرفیت تحول حکمرانی با استفاده از ظرفیت دانش و فناوری برای تصمیم‌گیری بهتر، از طریق آموزش و توانمندسازی منابع انسانی محقق می‌شود و با کاهش تصدی‌گری دولت، فضای کنشگری سمن‌ها و بسترسازی برای حکمرانی مردمی به ویژه در عرصۀ اجتماعی و امر خیر اتفاق می افتد.

  • شبکه‌سازی و هم‌افزایی در حوزۀ امر خیر: مضامین «طراحی ارتباط خیریه با اجزای نظام خیر»، «تشکیل شبکۀ ملی مؤسسه‌های خیریه»، «شبکه‌سازی بین سمن‌ها»، «تقویت همکاری بین دولت، خیرین و خیریه‌ها» و «حکمرانی شبکه‌ای یکپارچه از سیاست‌گذاری تا اجرا» نشان می‌دهند این راهبرد، شبکه را از صرفاً یک رابطۀ همکاری برای اجرای برنامۀ مشترک به زیرساختی تبدیل می‌کند که ساز‌و‌کار اصلی برای اشتراک دانش، منابع و تجربه و تسهیم مخاطرات و چالش‌هاست که این موضوع رشد همۀ اجزای شبکه و در نهایت، ارتقای ظرفیت تفکر، ظرفیت تغییر و ظرفیت عملیاتی را در کل نظام خیر ارتقا می‌دهد و هم‌زمان، هماهنگ‌سازی نقش ‌و مسیر مقابله با تعارض را پیدا می‌کند. بنابراین، شبکه‌سازی، بیش از هر راهبرد دیگر، وظیفۀ اتصال ظرفیت‌های پراکنده را به عهده دارد؛ در نتیجه، شبکه‌سازی زمانی ارزش سیاستی پیدا می‌کند که به اشتراک‌گذاری واقعی منابع و تصمیم و نه صرفاً ارتباط سازمانی منجر شود.

«شبکه‌سازی خیریه‌ها»، «شبکۀ نیکوکاری بین‌المللی» و «حکمرانی شبکه‌ای» سه مضمون سازمان‌دهنده‌ای هستند که مضامین پایه را برای یکپارچه‌سازی نظام خیر، استفاده از ظرفیت‌های بین‌الملل و اتصال‌دادن دیگر ابعاد حکمرانی و جامعه به بُعد اجتماعی در مفهوم خود جا داده‌اند.

  • توسعۀ سرمایه‌های انسانی در حوزۀ امر خیر: این راهبرد که پرتکرارترین مضامین پایه‌ای را از نظر فراوانی داراست، مضامینی مانند «آموزش از سنین پایه»، «توسعۀ کار داوطلبانه»، «هدایت خیرین»، «نقش اجتماعی زنان» و «تربیت متخصص» را در بر می‌گیرد. مضامین «طراحی و ایجاد نظام تربیت نیکوکار»، «توسعۀ فعالیت‌های داوطلبانۀ اجتماعی»، «تربیت نیروی متخصص ویژۀ امر خیر»، «آموزش مدیران و کارکنان نظام امور خیر» و «انتقال تجربیات از داوطلبان باتجربه به تازه‌کاران» نشان می‌دهند جهت‌دهی کارشناسان و متون تخصصی به سمت حرفه‌ای‌شدن هرچه بیشتر فضای امر خیر، نفوذ هرچه بیشتر امر خیر به دیگر ابعاد خدمات اجتماعی، ارتقای کیفیت و جذب حداکثری منابع انسانی و به ویژه استفادۀ بیش از پیش از ظرفیت زنان در حوزۀ امر خیر بوده است. نتیجۀ این راهبرد فراگیر، اهمیت بیشتر یافتن امر خیر در میان امور و شئون اجتماعی است. و عملاً این راهبرد نقش محوری برای دیگر بخش‌ها را نیز داراست و توان استفادۀ بیشتر از ظرفیت‌های دانش و فناوری، مدیریت شبکه و جذب منابع را رقم می‌زند.
  • ترویج و ارتقای فرهنگ نیکوکاری در جامعه: این راهبرد روی ظرفیت ارزش‌ها، رسانه و اعتماد اجتماعی کار می‌کند. مضامین «استفاده از رسانه برای فرهنگ‌سازی»، «الگوسازی برای سبک زندگی نیکوکارانه»، «ترویج فرهنگ کار داوطلبانه»، «تبلیغات اعتمادساز» و «فضای مجازی برای شفافیت و هدایت منابع خیر» نشان می‌دهند ساز‌و‌کار آن تبدیل ارزش به رفتار و رفتار به مشارکت پایدار است. نتیجۀ این فرایند تقویت منابع انسانی داوطلب، افزایش اعتماد به خیریه‌ها و در نهایت، تسهیل بسیج منابع مالی و اجتماعی است. آنچه مسیر تحول برای نظام خیر را رقم می‌زند و تغییرات صورت‌گرفته را پایدار می‌کند، تغییر نگرش آحاد جامعه و همۀ کنشگران عرصۀ اجتماعی به امر خیر است

مضامینی مانند «اصلاح نگاه جامعه»، «رسانه و شبکه‌های اجتماعی»، «الگوسازی سبک زندگی نیکوکارانه»، «فرهنگ کار داوطلبانه»، «تبلیغات اعتمادساز»، «اطلاع‌رسانی و شفاف‌سازی» از دیگر مضامین پایه‌ای هستند که به فضاسازی جوّ عمومی جامعه برای ترغیب به دیگرخواهی و نیکوکاری اشاره داشته‌اند.

  • توسعۀ ظرفیت‌های حوزۀ ساختاری و قانونی: «مردمی‌سازی مدیریت»، «نظارت و ارزیابی»، «رتبه‌بندی خیریه‌ها»، «تسهیل فرایندها»، «شفافیت و پاسخ‌گویی»، «تحول ساختاری» و «قانون جامع نیکوکاری» از سوی متخصصان و کارشناسان و فعالان حوزۀ خیر مضامین پایه‌ای بودند که مطرح شدند و ذهن را به مضمون سازمان‌دهندۀ «راهبرد توسعۀ ظرفیت‌های ساختاری و قانونی حوزۀ امر خیر» هدایت کردند. در حقیقت، نظر به آسیب‌های موجود و موانع پیش روی استفاده از ظرفیت‌های شکل‌گیری خط‌مشی در حوزۀ امر خیر کارشناسان را متوجه حوزۀ ساختاری و قانونی کرده است.

 این راهبرد گسترده‌ترین بستۀ نهادی پژوهش است و حاوی بیشترین مضامین پایه‌ای شناسایی‌شده است. به‌خوبی می‌توان مفاهیمی همچون مردمی‌سازی، نظارت و ارزیابی، فناوری، تسهیل فرایندها، شفافیت، تحول ساختاری و قانون جامع را به‌وفور در میان موارد مشاهده کرد و به هم پیوند داد. مضامین «اعطای مجوزهای زمان‌دار»، «ایجاد مراکز ارزیابی خیریه‌ها»، «ایجاد نظام رتبه‌بندی سمن‌ها»، «پرداخت‌های نیکوکاری الکترونیکی»، «شفافیت مالی»، «پاسخ‌گویی از طریق گزارش عملکرد و مالی» و «کاهش تصدی‌گری دولت» یک ساز‌و‌کار مشترک دارند: کاهش هزینه و ابهام مشارکت و افزایش پاسخ‌گویی. این راهبرد ظرفیت‌های فرهنگی، مدنی، مالی، فناورانه و شبکه‌ای را نهادینه می‌کند.

  • راهبرد توسعۀ زیرساخت‌های اقتصادی و مالی: این راهبرد منابع مالی را از کمک‌های موردی به زیرساخت پایدار تبدیل می‌کند. مضامین «تنوع منابع درآمدی»، «تحول در نظام تأمین منابع»، «توسعۀ شیوه‌های نوین وقف»، «بسترسازی برای وقف‌های خرد»، «مدیریت حرفه‌ای جذب منابع»، «همکاری با سازمان‌های اعتباردهندۀ بین‌المللی»، «اولویت اشتغال در فقرزدایی» و «نظام مالیاتی جامع و شفاف» نشان می‌دهند سه ساز‌و‌کار در آن هم‌زمان فعال هستند: تنوع‌بخشی منابع، حرفه‌ای‌سازی تأمین مالی و پیوند منابع با مسئلۀ اجتماعی. همان‌طور که مشاهده می‌شود، این راهبرد نیز ناظر بر چالش‌ها و ظرفیت‌های حوزۀ خیر شکل گرفته است. شفافیت در فرایندهای مالی، زمینه‌سازی برای مشارکت بیشتر مردم، توجه به ظرفیت‌های وقف و منابع ایرانیان خارج از کشور و شبکه‌های بین‌المللی، شروط حفظ اعتماد و دسترسی به منابع جدید را دنبال می‌کند.

«تنوع منابع درآمدی»، «حمایت از خیریه‌ها»، «تسهیل موقوفات»، «مشارکت عمومی»، «حرفه‌ای‌سازی جذب منابع»، «جذب منابع بین‌المللی»، «اشتغال و توانمندسازی» و «ایجاد نظام مالیاتی حمایتی» از دیگر مضامین سازمان‌دهنده برای غنابخشی به مفهوم فراگیر راهبرد توسعۀ زیرساخت‌های اقتصادی و مالی در حوزۀ خیر بوده‌اند.

جمع‌بندی بخش راهبردها نشان می‌دهد هفت راهبرد را می‌توان در سه کارکرد کلان دسته‌بندی کرد: اول توسعۀ ظرفیت‌ها، از جمله پژوهش و آمایش، سرمایۀ انسانی، زیرساخت مالی؛ دوم تغییر قواعد و معماری شامل تحول نگاه حکمرانی، ساختار و قانون؛ و سوم اتصال و مشروعیت‌بخشی شامل شبکه‌سازی و توسعۀ فرهنگ نیکوکاری. بنابراین، اثربخشی هر راهبرد به تعامل آن با راهبردهای دیگر وابسته است؛ برای مثال، پژوهش بدون نیروی متخصص به دانش قابل استفاده تبدیل نمی‌شود، شبکه بدون اعتماد و قواعد شفاف پایدار نمی‌ماند و منابع مالی بدون حرفه‌ای‌سازی و ارزیابی به ظرفیت پایدار خط‌مشی تبدیل نمی‌شوند.

  

4-3 تجزیه‌وتحلیل

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد ظرفیت‌ها و راهبردها رابطۀ خطی و یک‌به‌یک ندارند، بلکه در قالب یک سامانۀ شکل‌دهی ظرفیت‌ها عمل می‌کنند. با مشاهدۀ همۀ ابعاد ظرفیت‌های شناسایی‌شده و مضامین سازمان‌‌دهندۀ ذیل آنها، متوجه می‌شویم دارای اتصال مفهومی و کارکردی هستند و فقر و غنای هر کدام از ظرفیت‌های نه‌گانه بر ضعف و قوت دیگر ابعاد تأثیر دارد. در رابطه با راهبردها نیز این مطلب دوچندان صادق است و مضافاً اینکه، هر یک از راهبردهای هفت‌گانه نه فقط در تناسب با دیگر راهبردها مؤثر است و توفیق یا شکست هر کدام بر اجرای دیگر راهبردها تأثیر مستقیم دارد، بلکه نوع کیفیت و کمّیت اجرای هر راهبرد در تناسب با ظرفیت‌های شناسایی‌شده باید تنظیم شود؛ از این رو، نوعی هماهنگی و تنظیم‌گری هوشمند را می‌طلبد که تعادل و تناسب همۀ اجزا از جمله اقتضائات حکمرانی، محیطی و اجتماعی را همراه با ظرفیت‌های شناسایی‌شده در طراحی بسته‌های سیاستی یکپارچه لحاظ کند. در حقیقت، شکل‌گیری خط‌مشی‌ در یک محیط و بستر تعاملی و از کنش و واکنش همۀ عوامل و اجزا صورت می‌پذیرد که آن را «زیست‌بوم شکل‌گیری خط‌مشی» می‌نامیم. از آنجا که به دلیل پویایی عوامل یادشده، ایجاد تعادل در خط‌مشی‌ها، یک نظام یکپارچۀ دانشی-ادراکی، تدوین طرح، پشتیبانی، حمایتی، عملیاتی و ارزیابی مستمر خط‌مشی در امور خیر را نیاز دارد، برای طراحی این زیست‌بوم ابتدا باید سازوکارهای لازم شکل گیرند و سپس آنها را همچون حلقه‌های فرایندی تودرتویی به هم اتصال دهیم. مطابق جدول (6)، ملاحظه می‌شود نقطۀ آغاز «شناخت مسئله» است که از ترکیب دانش و فناوری، تجربۀ میدانی سمن‌ها، رسانه و رصد دولتی شکل می‌گیرد. سپس، «سرمایۀ انسانی» این شناخت را تفسیر و به گزینه‌های خط‌مشی تبدیل می‌کند. در مرحلۀ بعد، «شبکه‌سازی» دانش، منابع و نقش‌ها را میان بازیگران جابه‌جا می‌کند؛ «فرهنگ و رسانه» مشروعیت و مشارکت می‌سازد؛ «قانون و ساختار» تعامل را قابل پیش‌بینی می‌کند؛ و «منابع مالی» امکان استمرار اجرا را فراهم می‌کند. بنابراین، ظرفیت خط‌مشی حاصل جمع سادۀ ۹ بُعد نیست، بلکه حاصل هم‌افزایی و ترکیب مناسب این حلقه‌هاست.

ساز‌و‌کار اول، «دانش ـ سرمایۀ انسانی ـ تصمیم» است. پژوهش، داده و تجربه مسئله را روشن می‌کنند؛ نیروی متخصص آنها را تحلیل می‌کند؛ و نهادهای تصمیم‌ساز آنها را به گزینه‌های خط‌مشی تبدیل می‌کنند؛ به همین دلیل، راهبرد «تقویت پژوهش و آمایش» بدون راهبرد «توسعۀ سرمایه‌های انسانی» ناقص می‌ماند.

ساز‌و‌کار دوم، «تحول حکمرانی ـ قانون ـ شبکه» است. تغییر نقش دولت از مجری به تنظیم‌گر، فضای تعامل در تنظیم خط‌مشی برای مشارکت خیریه‌ها و سمن‌ها ایجاد می‌کند؛ قانون و استانداردها قواعد تعامل را تثبیت می‌کنند؛ و شبکه‌های چندبازیگری ظرفیت دانشی و اجرایی بیرون از دولت را وارد فرایند می‌کنند. در این ساز‌و‌کار، «تحول در نگاه حکمرانی» هم از ظرفیت دانش و فناوری استفاده می‌کند و هم با آموزش، تفویض و مشارکت، بر منابع انسانی و جامعۀ مدنی اثر می‌گذارد.

ساز‌و‌کار سوم، «فرهنگ ـ رسانه ـ اعتماد ـ منابع» است. ارزش‌های فرهنگی انگیزش مشارکت را ایجاد می‌کنند؛ رسانه این انگیزش را به آگاهی و مطالبۀ عمومی تبدیل می‌کند؛ شفافیت و گزارش‌دهی اعتماد را تقویت می‌کنند؛ و اعتماد، بسیج منابع انسانی و مالی را تسهیل می‌کند؛ از این رو، راهبرد فرهنگ‌سازی، حتی زمانی که مستقیماً مالی نیست، بر ظرفیت اقتصادی اثر می‌گذارد.

ساز‌و‌کار چهارم، «اجرا ـ داده ـ ارزیابی ـ یادگیری» است. اجرای خط‌مشی و فعالیت خیریه‌ها داده و تجربه تولید می‌کند؛ رصد و ارزیابی، این داده را به شناخت جدید تبدیل می‌کند؛ و شناخت جدید به اصلاح گزینه‌های خط‌مشی، برنامۀ پژوهشی و تخصیص مجدد منابع می‌انجامد؛ بنابراین، زیست‌بوم پیشنهادی حاوی چرخه‌های یادگیرنده است، نه یک زنجیرۀ خطی.

 

جدول 6. حلقه‌های فرایندی پیوند ظرفیت‌ها و راهبردهای توسعه

Table 6. Process Loops Linking Capacities and Development Strategies

حلقۀ فرایندی

ظرفیت‌های درگیر

راهبردهای فعال‌کننده

ساز‌و‌کار اثرگذاری

دانش        سرمایۀ انسانی      تصمیم

دانش و فناوری؛ منابع انسانی؛ دولت

پژوهش و آمایش؛ توسعۀ سرمایۀ انسانی

تبدیل داده و تجربه به تشخیص مسئله و گزینۀ سیاستی

حکمرانی       قانون       شبکه

دولت؛ قوانین؛ شبکه؛ جامعۀ مدنی

تحول حکمرانی؛ ساختار و قانون؛ شبکه‌سازی

کاهش تمرکز، تثبیت قواعد و اتصال ظرفیت بازیگران

فرهنگ       رسانه        اعتماد        منابع

ارزش‌ها؛ رسانه؛ منابع انسانی؛ مالی

فرهنگ نیکوکاری؛ زیرساخت اقتصادی

تبدیل انگیزش به مشارکت و مشارکت به منابع پایدار

اجرا      داده        ارزیابی        یادگیری

دولت؛ جامعۀ مدنی؛ دانش و فناوری

ساختار و قانون؛ پژوهش و آمایش

بازخورد تجربۀ اجرا به شناخت و اصلاح خط‌مشی

 

از نظر کاربردی، اولویت سیاستی باید از تدوین اسناد کلی به ایجاد زیرساخت‌های قابل اجرا منتقل شود: نخست، ایجاد ظرفیت هوشمندی و داده؛ دوم، راه‌اندازی شبکه‌های مسئله‌محور؛ سوم، اصلاح مجوزدهی و ارزیابی؛ چهارم، حرفه‌ای‌سازی سرمایۀ انسانی؛ و پنجم، پیوند تأمین مالی با شفافیت و اثربخشی. به این ترتیب، نتیجۀ پژوهش مستقیماً به سازوکارهای اجرایی قابل سنجش متصل می‌شود و الگوی نظری پیشنهادی قابلیت تبدیل‌شدن به نظام ارزیابی ظرفیت خط‌مشی را نیز پیدا می‌کند.

 

4-4 الگوی مفهومی نهایی

همان‌طور که بیان شد، بر اساس چارچوب اندیشۀ سامانه‌های نظام‌مند، الگوی پیشنهادی پژوهش مطابق شکل (1) بر مبنای مفهوم «زیست‌بوم ظرفیت شکل‌گیری خط‌مشی در امور خیر» ارائه شده است. الگوی پیشنهادی پژوهش بر مبنای مفهوم «زیست‌بوم ظرفیت خط‌مشی امور خیر» شکل گرفته است. الگو از سه لایۀ به‌هم‌پیوسته تشکیل می‌شود: لایۀ نخست، ذخایر ظرفیت شامل ۹ بُعد دانشی، انسانی، مالی، حقوقی، فرهنگی، رسانه‌ای، شبکه‌ای، مدنی و دولتی؛ لایۀ دوم، هفت راهبرد مداخله‌‌ای برای توسعه و فعال‌سازی این ذخایر؛ و لایۀ سوم، ساز‌و‌کارهای اتصال شامل شبکه‌سازی، تنظیم‌گری، تولید دانش، حرفه‌ای‌سازی، شفافیت و بازخورد ارزیابی. خروجی این تعامل، مشارکت مؤثر چندبازیگری در شکل‌گیری خط‌مشی است. از این نظر، الگوی پیشنهادی «فهرست ظرفیت‌ها و راهبردها» نیست، بلکه معماری تبدیل ظرفیت‌های پراکنده به ظرفیت جمعی خط‌مشی را توضیح می‌دهد.

شناسایی ظرفیت‌های شکل‌گیری خط‌مشی در امور خیر     خط‌مشی توسعه و اتصال ظرفیت‌ها      هفت حوزۀ راهبردی توسعه و بهره‌برداری از ظرفیت‌ها       یکپارچه‌سازی و هم‌افزایی ظرفیت‌های شکل‌گیری خط‌مشی      مشارکت مؤثر چندبازیگری در فرایند شکل‌گیری خط‌مشی در امور خیر

 

 

شکل 1. الگوی زیست‌بوم ظرفیت شکل‌گیری خط‌مشی در امور خیر

Figure 1. The Ecosystem Model of Policy Formation Capacity in Philanthropy

در این الگو، شبکه‌سازی علاوه بر اینکه یکی از ابعاد ظرفیت است، نقش «ساز‌و‌کار اتصال» میان سایر ظرفیت‌ها را نیز به عهده دارد. پژوهش و دانش، مبنای شناخت و تحلیل؛ سرمایۀ انسانی، حامل مهارت و تفسیر؛ فرهنگ و رسانه، منبع مشروعیت، اعتماد و مشارکت؛ قانون، تنظیم‌کنندۀ قواعد؛ منابع مالی، پشتیبان تداوم؛ جامعۀ مدنی، حامل تجربه و صدای اجتماعی؛ و دولت، تنظیم‌گر، استانداردگذار و تسهیل‌گر زیست‌بوم است. ضعف یک بُعد الزاماً با افزایش یک بُعد دیگر جبران نمی‌شود، بلکه نقاط اتصال و حلقه‌های بازخورد باید هم‌زمان تقویت شوند.

الگوی «زیست‌بوم ظرفیت خط‌مشی امور خیر» شکاف‌هایی که میان ظرفیت‌های پراکنده در حوزۀ خط‌مشی‌گذاری امر خیر بوده است را با سه گام تکمیلی پر می‌کند: در این الگو، ابتدا با نگاهی جامع، ۹ بُعد ظرفیت شکل‌گیری خط‌مشی در حوزۀ امر خیر شناسایی می‌شوند؛ سپس هفت راهبرد برای توسعه و فعال‌سازی این ذخایر استخراج و معرفی می‌شوند و در نهایت، در حوزۀ حکمرانی مشارکتی امر خیر با ترکیب مفاهیم شبکه‌سازی همۀ عوامل و کنشگران، تنظیم‌گری حکیمانۀ حکومت، حرفه‌ای و تخصصی‌سازی فضا و منابع انسانی، شفافیت بخشی عملکرد و بازخورد و ارزیابی شواهدمحور، بستر اتصال ظرفیت‌ها و عملاً مشارکت مؤثر چندبازیگری در فرایند خط‌مشی امور خیر فراهم می‌شود. در این نگاه و برای بهسازی زیست‌بوم، واحد تحلیل از «ظرفیت تک‌عامل یا بازیگر واحد» به «معماری تعامل ظرفیت‌ها» ارتقا می‌یابد و الگو توضیح می‌دهد چگونه ظرفیت‌های موجود، با سازوکار اتصال، به اثرگذاری بیشتری در خصوص خط‌مشی منجر می‌شوند.

 

4-5 نوآوری نظری

  • نوآوری نظری پژوهش حاضر در ارائۀ مفهوم «زیست‌بوم ظرفیت شکل‌گیری خط‌مشی‌ در امور خیر» است. برخلاف رویکردهای متعارف که ظرفیت خط‌مشی را عمدتاً در سطح فرد، سازمان و حکمرانی بررسی می‌کنند، یافته‌ها نشان می‌دهد در حوزۀ امور خیر، ظرفیت‌ها میان بازیگران مختلف توزیع شده‌اند و اثربخشی آنها به اتصال و ترکیب ظرفیت‌های دانش، انسانی، قانونی، شبکه‌ای، فرهنگی، اقتصادی، جامعۀ مدنی، دولت و رسانه وابسته است.
  • دوم، فهم از شبکه را از یک بستر تعاملی به سازوکار تبدیل و ترکیب ظرفیت‌ها ارتقا می‌دهد؛ به ‌گونه‌ای که شبکه می‌تواند دانش، تجربه، منابع و توان اجرایی بازیگران مختلف را به ظرفیت شکل‌گیری خط‌مشی تبدیل کند.
  • سوم، رابطۀ دولت و جامعۀ مدنی در قالب نقش دولت به ‌عنوان تنظیم‌گر و تسهیل‌گر توسعه و بهره‌برداری از ظرفیت‌ها بازتعریف می‌شود، نه صرفاً داشتن و استفاده از ظرفیت خط‌مشی.
  • چهارم، سرمایۀ انسانی به ‌عنوان یک ظرفیت افقی و تبدیل‌کننده معرفی می‌شود که می‌تواند دانش را به تحلیل، شبکه را به هماهنگی، قانون را به رویه و منابع را به برنامۀ اجرایی تبدیل کند.
  • پنجم، با واردکردن چرخۀ یادگیری و بازخورد، ظرفیت خط‌مشی به ‌عنوان پدیده‌ای پویا و قابل توسعه تبیین می‌شود؛ به این معنا که اجرای سیاست و فعالیت‌های خیر داده تولید می‌کند، داده به ارزیابی و دانش تبدیل و دانش جدید به اصلاح راهبردها و تخصیص منابع منجر می‌شود.
  • بنابراین، سهم اصلی پژوهش صرفاً شناسایی ۹ ظرفیت و ۷ راهبرد نیست، بلکه تبیین چگونگی تبدیل ظرفیت‌های پراکنده به قابلیت جمعی و سیاستی از طریق شبکه‌سازی، سرمایۀ انسانی، حکمرانی و یادگیری است.

 

4-6 پیشنهادهای سیاستی و مدیریتی

  • ایجاد «هستۀ هوشمند خط‌مشی‌گذاری امور خیر» با مشارکت نهاد تنظیم‌گر، دانشگاه‌ها و نمایندگان خیریه‌ها. خروجی سال اول باید شامل اطلس مسائل و ظرفیت‌های خیر به تفکیک منطقه و موضوع، بانک دادۀ قابل ‌به‌روزرسانی و گزارش‌های سیاستی دوره‌ای باشد. این پیشنهاد مستقیماً از ظرفیت دانش و فناوری، نهادهای دولتی و نقش مسئله‌یابی جامعۀ مدنی ناشی می‌شود.
  • ایجاد «شبکه‌های مسئله‌محور». برای هر مسئلۀ اولویت‌دار، گروه خبرۀ مشترک از نمایندگان دولت، خیریه، سمن، دانشگاه و بخش خصوصی با مأموریت زمان‌بندی و ارائۀ راهکارهای مشخص تشکیل شود. شاخص ارزیابی عملکرد گروه خبره، تعداد برنامه‌های مشترک، میزان اشتراک منابع و تعداد پیشنهادهای جمعی که وارد فرایند رسمی تصمیم‌گیری شده‌اند، خواهد بود.
  • اصلاح رابطۀ دولت و خیریه‌ها از مسیر «مجوز، استاندارد و ارزیابی». باید صدور مجوزها به صورت زمان‌دار و تمدید آنها مشروط به ارزیابی عملکرد، اجرای نظام رتبه‌بندی و گزارش‌دهی استاندارد باشد. این اقدام به ‌طور مستقیم راهبردهای در خصوص نظارت، شفافیت، رتبه‌بندی و کاهش تصدی‌گری را عملیاتی می‌کند.
  • استقرار برنامۀ ملی حرفه‌ای‌سازی سرمایۀ انسانی شامل سیاست‌پژوهی، تحلیل داده، ارزیابی برنامه، مدیریت شبکه، جذب منابع انسانی و شفافیت در پرداخت‌ها. این برنامه باید برای سه گروه مدیران خیریه، مدیران دولتی مرتبط و کنشگران شبکه‌ای طراحی شود.
  • ایجاد سازوکار تأمین مالی متنوع و مشروط به شفافیت، توسعۀ وقف‌های خرد و مسئله‌محور، تقویت مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها، حرفه‌ای‌سازی جذب منابع و طراحی مشوق‌های مالیاتی بنا بر گزارش‌دهی، اثربخشی و انطباق با اهداف اجتماعی.

به این ترتیب، منابع مالی از «موجودی» به «زیرساخت ظرفیت» تبدیل می‌شوند.

  • استقرار چرخۀ رسمی «اجرا ـ جمع‌آوری داده ـ ارزیابی ـ یادگیری ـ اصلاح ـ خط‌مشی». هر برنامه یا شبکۀ خیر باید از ابتدا شاخص خروجی، سازوکار جمع‌آوری داده و زمان‌بندی بازبینی داشته باشد. این اقدام حلقۀ بازخورد الگوی زیست‌بومی را به رویۀ مدیریتی تبدیل می‌کند.

 

4-7 محدودیت‌ها و پیشنهادهای پژوهش در آینده

  • ماهیت کیفی پژوهش، تعمیم آماری نتایج را محدود می‌کند.
  • برخی از ظرفیت‌های کمتر مستندسازی‌شده ممکن است در داده‌های پژوهش کمتر بازتاب یافته باشند.
  • الگوی پیشنهادی نیازمند آزمون تجربی در مطالعات کمّی، دلفی یا مطالعات موردی است.
  • تکرار پژوهش‌های مشابه با منابع جدیدتر در تأیید و تکمیل الگو مؤثر خواهد بود.
  • مطالعات سیاست پژوهی می‌تواند با ارزیابی خروجی الگوهای مشابه در اعتباربخشی الگو مؤثر باشد.
  • پژوهش‌های آینده می‌توانند شاخص سنجش ظرفیت خط‌مشی امور خیر را طراحی و اعتبارسنجی، شبکه‌های ملی و منطقه‌ای را تحلیل و ظرفیت خط‌مشی ایران را با سایر کشورها مقایسه کنند.

 

  • نتیجه‌گیری
  • پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تبیین راهبردهای توسعه و بهره‌برداری از ظرفیت‌های شکل‌گیری خط‌مشی در امور خیر انجام شد. در این راستا، با استفاده از تحلیل مضمون و بررسی 515 مفهوم پایۀ استخراج‌شده از ۶۲ منبع شامل مطالعات علمی، اسناد و دیدگاه‌های صاحب‌نظران، ظرفیت‌ها و راهبردهای مؤثر بر شکل‌گیری و تقویت خط‌مشی‌های حوزۀ امور خیر شناسایی و صورت‌بندی شدند. یافته‌های پژوهش مبتنی بر 210 مضمون پایه نشان داد ظرفیت خط‌مشی‌گذاری در امور خیر پدیده‌ای چندبُعدی و متکی بر تعامل میان ظرفیت‌های دانش و فناوری، رسانه و پویش‌ها، مالی و اقتصادی، انسانی، قانونی، شبکه‌ای، فرهنگی و مذهبی، جامعۀ مدنی و نهادهای دولتی است. بر مبنای این ظرفیت‌ها، هفت راهبرد اصلی شامل «پژوهش و آمایش»، «تحول حکمرانی»، «شبکه‌سازی»، «سرمایۀ انسانی»، «فرهنگ نیکوکاری»، «ساختار و قانون» و «زیرساخت اقتصادی و مالی» شناسایی شدند که در مجموع، ۳۰۵ مضمون پایه را در بر می‌گیرند. در میان این راهبردها، راهبردهای ساختار و قانون و سرمایۀ انسانی از برجستگی بیشتری برخوردار بودند.
  • مقایسۀ یافته‌ها با مطالعات پیشین نشان می‌دهد نتایج پژوهش، ضمن هم‌سویی با ادبیات ظرفیت خط‌مشی و تأکید آن بر اهمیت ظرفیت‌های فردی، سازمانی و نهادی، دامنۀ این رویکرد را در حوزۀ امور خیر به سطحی فراتر از سازمان‌های منفرد گسترش می‌دهد. در واقع، یافته‌های حاضر نشان می‌دهد در حوزۀ امور خیر، ظرفیت خط‌مشی صرفاً حاصل توانمندی دولت یا یک نهاد مشخص نیست، بلکه از برهم‌کنش دولت، جامعۀ مدنی، شبکه‌های نیکوکاری، منابع انسانی، دانش، فرهنگ، رسانه و زیرساخت‌های حقوقی و اقتصادی شکل می‌گیرد. از این نظر، پژوهش حاضر با رویکردهای جدید حکمرانی شبکه‌ای و سیاست‌گذاری مشارکتی هم‌راستاست و در عین حال، با ارائۀ یک صورت‌بندی منسجم از ظرفیت‌ها و راهبردهای متناسب با زمینۀ امور خیر، به توسعۀ ادبیات ظرفیت خط‌مشی در این حوزه کمک می‌کند.
  • از نظر علمی، پیشنهاد می‌شود پژوهش‌های آینده با استفاده از روش‌های کمّی و ترکیبی، میزان اثرگذاری هر یک از ظرفیت‌ها و راهبردهای شناسایی‌شده را آزمون و روابط میان آنها را بررسی کنند. همچنین، مطالعۀ تطبیقیِ ظرفیت خط‌مشی در نظام‌های مختلف خیریه و مقایسۀ آن با الگوهای حکمرانی امور خیر در سایر کشورها می‌تواند به توسعه و اعتبارسنجی الگوی حاضر کمک کند. از نظر عملی نیز پیشنهاد می‌شود سیاست‌گذاران با تدوین چارچوب جامع و هماهنگ برای امور خیر، نقش دولت را از تصدی‌گری مستقیم به تنظیم‌گری، تسهیل‌گری و ایجاد زیرساخت‌های مناسب تغییر دهند؛ هم‌زمان، سازوکارهای شفافیت، ارزیابی و تسهیل فعالیت نهادهای خیریه تقویت شوند، سرمایۀ انسانی و توانمندی‌های تخصصی فعالان این حوزه توسعه یابند و شبکه‌های همکاری میان دولت، خیرین، سازمان‌های مردم‌نهاد، دانشگاه‌ها و سایر کنشگران شکل‌گیری خط‌مشی تقویت شوند. در مجموع، بهره‌برداری مؤثر از ظرفیت‌های موجود مستلزم رویکردی یکپارچه است که در آن، اصلاح ساختار و قانون، توسعۀ سرمایۀ انسانی، تولید و به‌کارگیری دانش، تقویت فرهنگ نیکوکاری، توسعۀ شبکه‌ها و تأمین زیرساخت‌های اقتصادی و مالی به ‌صورت هم‌زمان و هماهنگ دنبال شود.

 

مقاله حامی مالی ندارد.

مقاله تعارض منافع ندارد.

در تهیۀ این مقاله، از هوش مصنوعی Chat GPT نسخۀ 6 برای بهبود نگارش و بازنویسی بخش پیشینه و همچنین خلاصه‌سازی مطالب و تصویرسازی اولیه از مفهوم زیست‌بوم ظرفیت‌های خط‌مشی استفاده شد. نویسندگان محتوای تولیدشده را بازبینی و ویرایش کردند و مسئولیت کامل محتوای نهایی مقاله را به عهده دارند

 

[1] Collaborative Governance

[2] Network Governance

[3] Policy Capacity

[4] Public Value Governance

[5] Wu

[6] Fyall

[7] Howlett & Ramesh

[8] Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)

[9] Lu

[10] Pill

[11] Brusseel

[12] Shen

[13] Faulk

[14] Ansell & Gash

[15] Provan & Kenis

[16] Vince

[17] Faulk

[18] Kim

[19] Braun & Clarke

[20] MAXQDA

  • منابع فارسی

اخوت، ا. ر. (1399، 13 بهمن). اقلیم و خیر ماندگار. ]سخنرانی در نشست تخصصی خیر ماندگار[.

https://www.aparat.com/v/h85u985

اسکندری‌نژاد، ع.، مهری، ب.، ولی‌محمدی، م.، و مؤذن‌زاده، ف. (1402). آینده‌پژوهی خیریه‌ها و خیرخواهی در شهر تهران. پژوهشنامۀ مطالعات وقف و امور خیریه، 1(2)، 1-22. https://doi.org/10.22108/ecs.2022.135214.1020

بلورفروش، ع.، باینگانی، ب.، و فائقی، س. (1403). تحلیل جامعه‌شناختی فعالیت‌ها و عملکردهای مؤسسات خیریه‌ای: اتنوگرافی نهادی یکی از مؤسسات حوزۀ سلامت. پژوهشنامۀ مطالعات وقف و امور خیریه، 1(1)، 209-238. https://doi.org/10.22108/ecs.2023.135463.1034   

بهار، م. (1402، 10 مهر). زنان و نیکوکاری در گذر تاریخ ایران. ]نشست تخصصی زنان و نیکوکاری[. https://kheiriran.ir/000027

جلیلیان، ن.، و باقری فهرجی، س. (1405). بهره‌گیری از رویکرد ترکیبی جهت تبیین نقش مدیران در جلب حمایت خیّرین در حوزۀ سلامت (مورد مطالعه: بیمارستان‌های تابعۀ دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد). جامعه‌شناسی کاربردی، 37(2)، 123-144. https://doi.org/10.22108/jas.2025.145820.2669

دانایی‌فرد، ح. (1400). سرنوشت خط‌مشی عمومی در فرایند اجرا: تحلیل تعامل ارادۀ سیاسی-ظرفیت اداری. مطالعات مدیریت دولتی ایران، 4(4). https://www.jipas.ir/article_151301.html 

دبیرخانه همایش ملی خیر ماندگار. (1399، 13 اسفند). بیانیه پایانی همایش ملی خیر ماندگار. https://ala.org.ir/fa

رعنایی کردشولی، ح. ا.، و دهّاز، ر. (1402). جایگاه مؤسسات خیریه در الگو‌های حکمرانی: تحلیل چالش‌های نظام حکمرانی ایران. مطالعات وقف و امور خیریه، 1(2)، 131-172. https://doi.org/10.22108/ecs.2023.137326.1049

زارعی، ع. ا.، و باقرنژاد حمزه‌کلائی، م. ا. (1403). ارتقای فعالیت‌های خیرخواهانه با تأکید بر تجربیات دوران شیوع کرونا. مطالعات وقف و امور خیریه، 2(1)، 101-118.  https://doi.org/10.22108/ecs.2023.138839.1066

سیمایی‌چافی، ج.، و معمارزاده طهران، غ. (1401). طراحی مدل ظرفیت‌سازی حکمرانی شبکه‌ای. مدیریت دولتی، 35(1)، 25-60. http://dx.doi.org/10.52547/jmdp.35.1.25

عاملی ‌رنانی، س. س. ر. (1399، 13 بهمن). لزوم جهت‌دهی خیر به سمت فناوری و تکثیر علم. ]همایش ملی خیر ماندگار[. https://ala.org.ir/fa    

عباسی، ر.، و میری، م.، و حسنوند، م. (1398). بازشناسی الگوی خط‌مشی‌گذاری در نهاد وقف به منظور توسعۀ الگوهای عمومی توسعه و ترویج خط‌مشی‌ها. مدیریت اسلامی، 27(3)، 49-82. https://jms.ihu.ac.ir/article_204865.html

قربانی، م.، تقی پور، ف،. و پورمیری، م،. (1402). راهبردهای توسعۀ مشارکت‌های اجتماعی در سازمان‌های مردم‌نهاد و مؤسسات خیریه. توسعۀ محلی (روستایی-شهری)، 15(1)، 237-252.  https://doi.org/10.22059/jrd.2023.361246.668799

کاظمی نجف‌آبادی، م. (1405). تحلیل تأثیر آزادی اقتصادی بر کنش‌گری خیریه در ایران: با تأکید بر نقش میانجی سرمایۀ اجتماعی و مشارکت مدنی. مطالعات وقف و امور خیریه، 4(1)، 41-62.   https://doi.org/10.22108/ecs.2026.147147.1155

محمدی فاتح، ا.، دانایی فرد، ح.، رهنورد، ف.، و فروزنده، ل. (1395). طراحی مدلی برای ارتقای ظرفیت خط‌مشی گذاری در قوۀ مجریۀ کشور. فرایند مدیریت و توسعه، 29(3)، 3-37.  https://jmdp.ir/article-1-2138-fa.html

یاوری، و. (1402، 15 بهمن). حکمرانی شبکه‌ای در امر خیر. ]سخنرانی در نشست تخصصی خیر ماندگار[ .

https://www.aparat.com/v/7JS2o?playlist=526861

 

Refrences

Abbasi, R., Miri, M., & Hasanvand, M. (2019). Reconstructing the policy-making model in the Waqf institution to develop general models for policy development and promotion. Islamic Management, 27(3), 49–82. https://jms.ihu.ac.ir/article_204865.html [In Persian]

Ameli-Renani, S. S. R. (2021, February 1). The necessity of directing philanthropy toward technology and the dissemination of knowledge. National Sustainable Philanthropy Conference. https://ala.org.ir/fa/ [In Persian]

Anheier, H. K. (2014). Nonprofit organizations: Theory, management, policy (2nd ed.). Routledge.

Ansell, C., & Gash, A. (2008). Collaborative governance in theory and practice. Journal of Public Administration Research and Theory, 18(4), 543–571. https://doi.org/10.1093/jopart/mum032

Bahar, M. (2023, October 2). Women and philanthropy throughout Iranian history [Presentation at the Women and Philanthropy Specialized Meeting; in Persian]. Kheir Iran. https://kheiriran.ir/000027 [In Persian]

Bolourforoush, A., Bayangani, B., & Faeghi, S. (2024). A sociological analysis of the activities and performance of charitable institutions: An institutional ethnography of a healthcare charity. Journal of Waqf and Charity Studies, 1(1), 209-238. https://doi.org/10.22108/ecs.2023.135463.1034 [In Persian]

Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa

Brusseel, A., Raeymaeckers, P., & Verschuere, B. (2025). How can nonprofit policy advocacy influence policymakers? A factorial survey experiment on the effects of nonprofit advocacy strategies on policymakers’ willingness to act. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 54(2), 241-266. https://doi.org/10.1177/08997640241252616

Bryson, J. M., Crosby, B. C., & Bloomberg, L. (2014). Public value governance: Moving beyond traditional public administration and the new public management. Public Administration Review, 74(4), 445–456. https://doi.org/10.1111/puar.12238

Çizakça, M. (2000). A history of philanthropic foundations: The Islamic world from the seventh century to the present. Boğaziçi University Press.

Danaeifard, H. (2021). The fate of public policy during implementation: An analysis of the interaction between political will and administrative capacity. Iranian Public Administration Studies, 4(4), Article e151301. https://www.jipas.ir/article_151301.html [In Persian]

Emerson, K., & Nabatchi, T. (2015). Collaborative governance regimes. Georgetown University Press.

Eskandarinejad, A., Mehri, B., Valimohammadi, M., & Moezzanzadeh, F. (2023). Futures studies of charitable organizations and philanthropy in Tehran. Journal of Waqf and Charity Studies, 1(2), 1–22. https://doi.org/10.22108/ecs.2022.135214.1020 [In Persian]

Faulk, L., Kim, M., & MacIndoe, H. (2026). Bounded rationality: The role of knowledge of regulations in nonprofits’ engagement in policy advocacy. Nonprofit Policy Forum, 17(1–2), 15–42. https://doi.org/10.1515/npf-2024-0044

Fyall, R. (2017). Nonprofits as advocates and providers: A conceptual framework. Policy Studies Journal, 45(1), 121–143. https://doi.org/10.1111/psj.12165

Ghorbani, M., Taghipour, F., & Pourmiri, M. (2023). Strategies for developing social participation in non-governmental organizations and charitable institutions. Local Development (Rural–Urban), 15(1), 237–252. https://doi.org/10.22059/jrd.2023.361246.668799 [In Persian]

  Howlett, M., Ramesh, M., & Perl, A. (2020). Studying public policy: Principles and processes (4th ed.). Oxford University Press

Jalilian, N., & Bagheri Faharji, S. (2026). Applying a mixed-methods approach to explain the role of managers in attracting philanthropists' support in the healthcare sector: A study of hospitals affiliated with Shahid Sadoughi University of Medical Sciences, Yazd. Applied Sociology, 37(2), 123–144. https://doi.org/10.22108/jas.2025.145820.2669 [In Persian]

Kazemi Najafabadi, M. (2026). An analysis of the impact of economic freedom on philanthropic engagement in Iran: The mediating role of social capital and civic participation. Journal of Waqf and Charity Studies, 4(1), 41–62. https://doi.org/10.22108/ecs.2026.147147.1155 [In Persian]

Kim, M., MacIndoe, H., & Faulk, L. (2026). How revenue sources impact nonprofit advocacy: Complementary, supplementary, and adversarial policy engagement. Public Administration Review, 86(1), 125–142. https://doi.org/10.1111/puar.13963

Klijn, E. H., & Koppenjan, J. (2016). Governance networks in the public sector. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315887098

Kuran, T. (2001). The provision of public goods under Islamic law: Origins, impact, and limitations of the waqf system. Law & Society Review, 35(4), 841–897. https://doi.org/10.2307/3185418

Lu, J. (2018). Organizational antecedents of nonprofit engagement in policy advocacy: A meta-analytical review. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 47(4_suppl), 177S–203S. https://doi.org/10.1177/0899764018769169

Mohammadi Fateh, A., Danaeifard, H., Rahnavard, F., & Forouzandeh, L. (2016). Designing a model for enhancing policy-making capacity in the country's executive branch. Management and Development Process, 29(3), 3–37. https://jmdp.ir/article-1-2138-fa.html [In Persian]

  Moore, M. H. (1995). Creating public value: Strategic management in government. Harvard University Press.

OECD. (2020). Building capacity for evidence-informed policy-making: Lessons from country experiences. OECD Public Governance Reviews, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/86331250-en

Okhovat, A. R. (2021, February 1). Climate and sustainable philanthropy [Speech at the Sustainable Philanthropy Specialized Meeting; in Persian]. Aparat. https://www.aparat.com/v/h85u985 [In Persian]

Payton, R. L., & Moody, M. P. (2008). Understanding philanthropy: Its meaning and mission. Indiana University Press. https://doi.org/10.2979/2614.0

Phillips, S. D., & Smith, S. R. (2018). The Routledge Handbook of Voluntary Sector Studies. Routledge.

Pill, M. (2017). Philanthropic foundations in the city policy process: A perspective on policy capacity from the United States. In M. Howlett & M. Ramesh (Eds.), Policy capacity and governance. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-54675-9_14

Provan, K. G., & Kenis, P. (2008). Modes of network governance: Structure, management, and effectiveness. Journal of Public Administration Research and Theory, 18(2), 229–252. https://doi.org/10.1093/jopart/mum015

Ranaei Kordshouli, H. A., & Dahaz, R. (2023). The position of charitable institutions in governance models: An analysis of the challenges of Iran's governance system. Journal of Waqf and Charity Studies, 1(2), 131–172. https://doi.org/10.22108/ecs.2023.137326.1049 [In Persian]

Salamon, L. M. (2015). The resilient sector revisited: The new challenge to nonprofit America. Brookings Institution Press.

Secretariat of the National Sustainable Philanthropy Conference. (2021, March 3). Final statement of the National Sustainable Philanthropy Conference [Conference statement; in Persian]. https://ala.org.ir/fa [In Persian]

 Shen, J. (2026). State capacity, social fragmentation, and public goods provision: A cross-national comparative analysis. Governance, 39(1), 1–16. https://doi.org/10.1111/gove.70088

Simaei Chafi, J., & Memarzadeh Tehran, G. (2022). Designing a capacity-building model for network governance. Public Administration, 35(1), 27–62. https://doi.org/10.52547/jmdp.35.1.27 [In Persian]

 Singer, A. (2008). Charity in Islamic societies. Cambridge University Press.

Vince, J. (2024). Understanding policy integration through an integrative capacity framework. Policy and Society, 43(3), 381–395. https://doi.org/10.1093/polsoc/puae027

Wu, X., Ramesh, M., & Howlett, M. (2015). Policy capacity: A conceptual framework for understanding policy competences and capabilities. Policy and Society, 34(3–4), 165–171. https://doi.org/10.1016/j.polsoc.2015.09.001

Yavari, V. (2024, February 4). Network governance in philanthropy [Speech at the Sustainable Philanthropy Specialized Meeting; in Persian] https://www.aparat.com/v/7JS2o?playlist=526861

Zarei, A. A., & Baghernejad Hamzeh-Kolaei, M. A. (2024). Promoting philanthropic activities with an emphasis on experiences during the COVID-19 pandemic. Journal of Waqf and Charity Studies, 2(1), 101–118. https://doi.org/10.22108/ecs.2023.138839.1066 [In Persian]