نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 استادیار پژوهشکدۀ گیلانشناسی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
2 دانشآموختۀ دکتری جامعهشناسی مسائل اجتماعی ایران، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز، ایران
3 دانشآموختۀ کارشناسیارشد جامعهشناسی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Introduction
Citizen participation in charitable affairs and helping others is contingent upon various factors. According to available statistics from the State Welfare Organization, there are 500 charitable institutions under the supervision of the Guilan Welfare Organization. However, due to rising poverty in society and the proliferation of charitable centers across different institutions, the level of public participation is not optimal—indeed, the rate of participation has declined. Public participation in charity increases financial revenue, enhances motivation, and improves transparency. Nevertheless, citizens' decreased participation does not necessarily imply a negative attitude on their part; it is quite possible that individuals with a positive attitude refrain from taking practical action due to factors such as institutional distrust or weak information dissemination. On the other hand, a negative attitude—even without manifesting in short-term participation—can gradually erode social capital and the enduring motivation for philanthropy. Based on qualitative observations and sporadic reports of rare violations in a few institutions, the Guilan Provincial Welfare Organization has serious concerns about declining participation in charitable affairs. However, the organization possesses no systematic or reliable data to ascertain the validity of this concern or to identify vulnerable points in public attitudes at an early stage. The present study has been designed precisely to fill this informational gap and to enable continuous monitoring of attitudes as a strategic indicator. Consequently, this research seeks not only to measure the attitudes of citizens toward charitable institutions under the auspices of the Welfare Organization but also to examine the variables affecting these attitudes.
Methodology
The present study was conducted using a quantitative approach, employing the survey technique and a questionnaire as the data collection tool. The statistical population consisted of citizens aged 18 years and older in Gilan Province. According to statistical data from the Management and Planning Organization of Gilan Province, this population numbers 2 million people. Based on Cochran's formula, the calculated sample size was 384 individuals. However, to account for potential errors and incomplete questionnaires, as well as the geographical scope of the study area, the sample size was increased to 500 individuals, and questionnaires were completed in urban areas. A random cluster sampling method was used for sample selection. Validation was carried out using face validity, drawing on expert opinions, while reliability was assessed using Cronbach's alpha coefficient. The reliability of the questionnaire was evaluated through a pre-test administered to 30 respondents, from which Cronbach's alpha was calculated; subsequently, inconsistent items were removed. After data collection, the obtained information was entered into SPSS software. Following error detection, the construction of required indices, and the conducting of descriptive and inferential analyses, the research findings were presented.
Findings
Attitudes toward charitable institutions vary according to gender, age groups, educational levels, income levels, and marital status (single vs. married). Trust in charitable institutions influences citizens' attitudes toward these institutions, and the relationship between trust and all three dimensions—cognition, behavior, and affect—is significant. The relationship between religiosity and attitude is also significant; increased religiosity effectively enhances citizens' cognition, affect, and willingness to participate in charitable activities. Social affiliations also play an effective role in increasing citizens' participation in charitable activities. The sense of justice in society influences citizens' attitudes toward these institutions, and an increased sense of justice leads to greater cognition, affect, and willingness to participate in charitable activities. The relationship between virtual space (social media/online platforms) and attitude is not significant. Specifically, the relationship between virtual space and the behavioral dimension—i.e., willingness to participate in charitable activities—is not significant. However, the relationship is significant regarding the cognitive and affective dimensions, but it has an inverse (negative) effect on citizens' cognitive and affective attitudes. According to the multiple regression results, the effects of trust, religiosity, and media on attitude (cognitive, behavioral, and affective) are significant, and the predictor variables explain approximately 65% of the variance in attitudes toward charitable institutions. Path analysis results further indicate that trust has the strongest direct effect on attitudes toward charitable institutions.
Discussion and Conclusion
The research findings indicated that increased trust, religiosity, social belonging, and a sense of social justice significantly enhance the tendency to participate in charitable activities. This finding directly confirms Allport's proposition regarding the role of attitudes in predicting behavior. A positive attitude formed at the cognitive and emotional levels acts as an empirical reference stored within individuals' mental frameworks. In decision-making situations (such as financial donations or voluntary participation), this attitude leads to the manifestation of prosocial behavior. Charities, as institutions that help reduce inequality, provide social support, and foster collective solidarity, are meaningfully interpreted within individuals' attitudinal systems as instruments of social and moral adaptation. Thus, a positive attitude toward these institutions is not merely an individual evaluation but also an adaptive response to the social, economic, and cultural conditions of the environment. The positive effect of formal media on the cognitive dimension demonstrates that these media, acting as external informational stimuli, shape the cognitive inputs of individuals' attitudinal systems and reinforce positive beliefs regarding the transparency, efficiency, and legitimacy of charities. The affective dimension of attitude consistently recorded the highest mean score in most cases. This indicates that positive emotions such as empathy, compassion, social belonging, and a sense of moral responsibility play a prominent role in shaping citizens' attitudes toward charitable institutions. The significant impact of religiosity and trust on the affective component confirms that religious beliefs and a sense of trust, through evoking moral and value-based emotions, generate a more positive attitude toward charities.
Acknowledgments
We thank the General Administration of the Guilan Province Welfare Organization for its financial support of this project.
کلیدواژهها [English]
مقدمه و بیان مسأله
مشارکت شهروندان در امور خیریه و کمک به دیگران تابع عواملی مختلف مانند درآمد، باورهای دینی، توسعهیافتگی، اعتماد اجتماعی، تغییرات فرهنگی، میزان محرومیت و حتی تقسیمبندیهای جغرافیایی است (18-305; Halada et al., 2024: 15 Einolf, 2016:). در ضمن، سنن و فرهنگ نقشی پُررنگ در رفتارهای خیرخواهانه دارند. در کشورهای مسلمان، مفاهیم زکات و صدقه در کمک به دیگران نقش محوری دارند، در حالی که در کشورهای غربی، کمکهای خیریه معمولاً نهادینه شدهاند و با جامعۀ مدنی سازمانیافته مرتبط هستند یا در کشورهای شرق آسیا، مسئولیت جمعی و انسجام جامعه که معمولاً تحت تأثیر ارزشهای کنفوسیوسی است، محرک اقدامات داوطلبانه است (Lang, 2024; Einolf, 2017: 503). برای انجام کارهای خیر توسط افراد، عواملی مختلف دخیل هستند. نتایج برخی از پژوهشها نشان میدهد وقتی افراد به دیگران کمک میکنند، احساس درونی بهتری پیدا میکنند (Kashif et al., 2015: 92). یا برخی میگویند فرهنگ بر نگرش و رفتارهای فردی تأثیر میگذارد. نیت برای اهدا به طور گسترده در زمینههای فرهنگی مختلف مطالعه شده است و این اعتقاد وجود دارد که احساسات، شناخت و رفتارهای یک فرد توسط فرهنگ محلی شکل میگیرند (Wiepking, 2021: 194). همچنین، آمارهای کمّی حکایت از ضرورت کمک به خیریهها در جهان را نشان میدهد. برای مثال، در سال 2021، طی پژوهشی، 62 درصد از بزرگسالان بالای 15 سال اعلام کردند به یک غریبه (حدود 5/3 میلیارد نفر) کمک کردهاند و 35 درصد گزارش دادند در ماه گذشته به خیریه (نزدیک به 2 میلیارد نفر) کمک کردهاند (Nakamura et al., 2025: 3). از طرفی، کمک به خیریه، ضمن آنکه میلیاردها دلار به اقتصاد جهانی کمک میکند و جامعۀ مدنی را تقویت میکند، موجب تقویت شادی و سلامت افراد میشود (Akanin et al., 2013: 637). در گوگل اسکالر، بیش از یک میلیون مقاله دربارۀ کمکهای خیریهای وجود دارند؛ بنابراین، این حجم از دادهها نشانگر اهمیت فراوان این موضوع است. همچنین، سازمانهای خیریه برای ترویج ابتکاراتی که فقر را کاهش دهند، ضمن اینکه آموزش میدهند، به خدمات بهداشتی کمک میکنند و منافع اجتماعی را افزایش میدهند (Ramos et al., 2016).
برای سازمانهای دولتی و غیردولتی دانستن اینکه چه گروههایی حاضر هستند به دیگران کمک کنند از اهمیت زیادی برخوردار است، زیرا آشنایی با نگرشهای مردم ممکن است بر تقویت شبکههای کمکرسانی اثرگذار باشد. با شناسایی تفاوتهای اجتماعی و جمعیتی، سیاستگذاران و سازمانها میتوانند راهبردهای متناسب را برای جلب کمکهای مردمی انتخاب کنند. دلایل زیادی برای کاهش یا افزایش مشارکت مردم در امور خیریه بیان شدهاند. برای مثال، سازمانهای خیریه، به جای «مشتریمحوری»، بر امور داخلی تمرکز دارند و «سازمانمحور» بودنشان مانع رشد آنها میشود (12-8 Andreasen & Kotler, 2003:) همچنین، برخی بر کارآفرینی و ادغام اجتماعی برای گروههای نیازمند در جامعه تأکید دارند (رمضانی، 1401: 183) که همین امر موجب تقویت مشارکت در امور خیریه شده است. برخی از یافتهها بر عدم آگاهی مردم از طرحهای جلب مشارکت اشاره دارند (مبارکی و شهبازی، 1398: 81). برخی نیز روشهای سنتی و عدم نوآوری را موجب عدم اقبال به مشارکت میدانند (سعدآبادی و همکاران، 1399: 191). متغیرهای بیانشده در پژوهشهای مختلف موجب تغییر نگرش مشارکت کنندگان در امور خیریه میشوند.
جامعۀ ایرانی، به دلیل عوامل تاریخی و وجود فرهنگ یاریگری، مستعد کمک به همنوع است، اما با مدرنشدن جامعه و گسترش مشکلات اقتصادی، نیازمند تجدیدنظر در جلب شیوههای مشارکت است (شارعپور و همکاران، 1391). بر اساس آمارهای سازمان بهزیستی، 500 مؤسسۀ خیریه تحت نظر بهزیستی در گیلان وجود دارند، اما به دلیل افزایش فقر در سطح جامعه و تعدد مراکز خیریۀ نهادهای مختلف، میزان مشارکت مردم در حد مطلوب نیست و حتی میزان مشارکت کاهش پیدا کرده است (مسعودنیا، 1402: 335). در حالی که مشارکت مردمی در امور خیریه موجب افزایش سطح درآمد مالی، افزایش انگیزهها و افزایش شفافیت میشود، با توجه به دادههای موجود، شناسایی عوامل اثرگذار در کاهش مشارکت، با وجود افزایش مؤسسههای خیریه، ضرورت پژوهش را نشان میدهد. البته، مشارکت کاهشیافتهی شهروندان الزاماً به معنای نگرش منفی آنان نیست؛ چهبسا افراد با نگرش مثبت، به دلیل عواملی همچون بیاعتمادی نهادی یا ضعف اطلاعرسانی، دست به اقدام عملی نمیزنند. از سوی دیگر، نگرش منفی میتواند بدون آنکه در مشارکت کوتاهمدت نمود یابد، بهتدریج سرمایۀ اجتماعی و انگیزۀ پایدار نیکوکاری را تحلیل برد. بنابراین، سنجشِ صِرف میزان مشارکت بدون فهم نگرش زیربنایی، تصویری ناقص از مسأله ارائه میدهد و سیاستگذاری را با خطر اتخاذ راهکارهای سطحی و بیاثر مواجه میکند. سازمان بهزیستی استان گیلان، بر اساس مشاهدات کیفی و گزارشهای پراکنده از تخلفات معدود در برخی از مؤسسهها، نگرانی جدی دربارۀ کاهش مشارکت در امور خیریه دارد، اما برای اطمینان از درستی یا نادرستی این نگرانی و همچنین، برای شناسایی زودهنگام نقاط آسیبپذیر نگرش عمومی، هیچ دادۀ نظاممند و قابل اتکایی در اختیار ندارد. پژوهش حاضر دقیقاً برای پرکردن همین خلأ اطلاعاتی و فراهمآوردن امکان پایش مستمر نگرش به عنوان یک شاخص راهبردی طراحی شده است. بنابراین، پژوهش حاضر درصدد است تا ضمن سنجش نگرش شهروندان گیلانی نسبت به مؤسسههای خیریه تحت پوشش بهزیستی، متغیرهای اثرگذار را نیز بررسی کند.
2- ادبیات پژوهش
2-1 پیشینۀ پژوهش
دوستی ایرانی و همکاران (1404) در پژوهشی با عنوان «عوامل اجتماعی مؤثر بر مشارکت مردم در کمک به بهزیستی استان خوزستان»، با استفاده از تکیک پیمایش به این نتیجه رسیدند که میان نمرات پاسخگویان در متغیرهایی همچون راهبردهای افزایش آگاهی و اطلاعرسانی دربارۀ فعالیتهای بهزیستی، توسعۀ مدیریت دانش رسانهای و ارتباطی جامعه، ایجاد و گسترش تشکلهای محلی و منطقهای، انگیزههای فردی، پایگاه اجتماعی، احساس تعلق و تعهد شهروندی، رویکردهای مشارکتجویانۀ داوطلبانه و فعالیتهای خیریه، میزان ارتباط مؤثر با سازمانها و نهادهای عمومی، دولتی و خصوصی، عملکرد و کارایی مدیران و کارکنان بهزیستی و سایر سازمانها و نیز میزان جلب و جذب مشارکتهای مردمی، بر اساس متغیر جمعیتشناختی، تفاوتی معنادار وجود دارد.
مهدیه نجفآبادی (1403) در پژوهشی توصیفی-پیمایشی تحت عنوان «تحلیل تأثیر پیامهای تبلیغاتی مؤسسات خیریه بر نگرش، حمایت و مشارکت مردم شهرستان نجفآباد با تأکید بر نقش میانجیگری احساسات و اعتماد»، به این نتیجه رسید که تأثیر پیامهای تبلیغاتی مؤسسههای خیریه بر نگرش و حمایت خیرین و همچنین احسـاسـات و اعتماد به عنوان عامل میانجی در رابطه با پیامهای تبلیغاتی مؤسـسـههای خیریه با سطح اطمینان 95 درصد معنادار است.
کاظمی نجفآبادی و رضایی (1403) در پژوهشی تحت عنوان «نقش هنجارهای اجتماعی فردگرایانه بر میزان بخشش افراد در جامعه: مطالعۀ موردی کشور ایران» به این نتیجه رسیدند که فردگرایی به معنای فرهنگی و مجموعهای از ارزشهایی که مسئولیتپذیری فردی و استقلال کنش را تقویت میکنند، تأثیری مثبت و معنادار بر سطح بخشش دارد؛ به گونهای که با افزایش یکدرصدی در سطح فردگرایی، میزان بخشش در جامعه 43/0 درصد افزایش مییابد. همچنین، آزادی اقتصادی نیز با ضریب 16/1 درصد، اثری مثبت و معنادار بر بخشش دارد و متغیرهای رشد اقتصادی، نابرابری درآمدی، سطح آموزش و اندازۀ دولت (آزادسازی نهادهای اقتصادی) اثر مثبت و متغیر فساد اثر منفی بر میزان بخشش دارند.
مسعودیپور و وحیدپور (1403) در پژوهشی با عنوان «نوعشناسی رفتار بخشندگی مبتنی بر شاخصهای وفاداری به امور خیریه»، با روش کمّی در شهر قم با 405 نمونه، با مبنا قرار دادن سه مؤلفۀ وفاداری به برند خیریه، وفاداری به کانال توزیع و وفاداری به موضوع اهدایی، به این نتیجه رسیدند که پنج خوشۀ بخشندگی وجود دارند که هر بخش با توجه به خصیصههای رفتاری، بازاریابی اجتماعی مناسب خود را طلب میکند تا در نهایت، باعث وفاداری زیاد نیکوکاران شود.
سعدآبادی و همکاران (1399) در پژوهشی با عنوان «بهکارگیری نوآوری اجتماعی جهت بهبود عملکرد مؤسسات خیریه (مورد مطالعه: خیریۀ سلام بر آرزوها)»، با روش اقدامپژوهی به دو نوع راهکار دست یافتند. راهکار فوری شامل همکاری و جذب سرمایۀ جمعی است و راهحلهای بنیادی شامل بهبود وضعیت اقتصادی، تخصیص خردهوامها، نوآوری مقرونبهصرفه و نوآوری همگانی هستند.
بلورفروش و انصاری (1398) در پژوهشی با عنوان «بررسی عوامل بروز رفتار خیرخواهانه با رویکرد پدیدارشناسی در شهر اصفهان»، با استفاده از روش کیفی پدیدارشناسی، نشان دادند نگرش با داشتن بیشترین فراوانی، در تجربیات مدیران خیریهها بیشترین تأثیر را بر بروز رفتار خیر در مردم دارد.
ناپیورکوفسکا[1] و همکاران (2025) در پژوهشی با عنوان «ارزشهای فرهنگی فردی و تأمین مالی جمعی خیریه: پیشبرد پایداری اجتماعی از طریق مشارکت مصرفکننده» در سطح بینالمللی و مقایسۀ کشورهای قارههای آمریکا، اروپا، آسیا و آفریقا از طریق یک نظرسنجی آنلاین بینالمللی به این نتیجه رسیدند که جمعگرایی پیشبینیکنندۀ مثبت خیریه است. تحلیل تطبیقی آنان نیز تفاوتهای منطقهای معناداری را به ویژه در میان پاسخدهندگان از قارۀ آمریکا و اروپا در قدرت و ماهیت این روابط نشان داد. یافتهها بر اهمیت ادغام عوامل فرهنگی در راهبردهای دیجیتالی جمعآوری کمکهای مالی تأکید میکنند و بینشهایی جدید دربارۀ چگونگی شکلدهی ارزشهای فرهنگی فردی به رفتارهای نوعدوستانه در محیط تأمین مالی جمعی آنلاین ارائه میدهند.
موساموخشامدوف[2] و همکاران (2025) در پژوهشی با عنوان «نقش درآمد، شادی و هنجارها در پرورش رفتار جامعهپسند: تحلیل پی الاس-اسایام از کمکهای خیریه و سهم آن در توسعۀ پایدار در ازبکستان»، با استفاده از یک نمونۀ ۳۴۸نفری در کشور ازبکستان، دو مسیر متمایز از بخشش را نمایان کردند: یکی تحت تأثیر منابع (درآمد، سن) و دیگری تحت تأثیر بهزیستی ذهنی (شادکامی). یافتۀ شگفتانگیز ارتباط منفی بین هنجارهای شخصی و کمکهای خیریه بود که مفروضات مدلهای غربمحور را به چالش میکشد و به اهمیت شرایط فرهنگی و نهادی مانند اعتماد به خیریهها و شیوههای غیررسمی کمکرسانی اشاره دارد.
شریف حمدار[3] و همکاران (2018) در پژوهشی با عنوان «ارزیابی اقتصادی و رفتاری عوامل انگیزشی اهداکنندگان مالی لبنانی به سازمانهای غیردولتی»، عوامل مؤثر بر اهداکنندگان و تصمیمهای کمک مالی آنها را با استفاده از دادههای ۲۳۵ پاسخدهنده در بیروت لبنان بررسی کردند. طبق یافتههای پژوهش، سه عامل انگیزشی بالقوه مؤثر شامل مذهب، همدلی انسانی و همبستگی اجتماعی و سه عامل بالقوه بازدارنده شامل عدم شفافیت، فقدان گزارشهای پس از اهدا و اصرار به درخواست کمکهای مالی وجود دارند. همچنین، سه عامل بالقوه مؤثر بر تصمیم اهداکنندگان برای انتخاب سازمانهای غیردولتی دریافتکننده عبارتاند از: اعتبار خوب، وابستگی مذهبی مشترک و اهمیت موارد درخواستکننده کمک.
خان و عارف[4] (2016) در پژوهشی با عنوان «کمکهای خیریه خانوار در پاکستان: اندازه، تعیینکنندهها و اهمیت آن برای رفاه جامعه»، با استفاده از نظرسنجی خانوارهای پاکستانی در سال ۲۰۱۰، نشان دادند خانوارهای با هزینهها و سن بالاتر، فرزندان بیشتر و اعضای تحصیلکردهتر، بیشتر به خیریه کمک میکنند. خانوارهایی که صاحب واحد مسکونی بودند، بیشتر به خیریه کمک میکنند. 75 درصد از خانوارهای نمونهگیریشده در سال 2010 از طریق فطریه به دیگران کمک کردهاند.
کاشف[5] و همکاران (2015) در پژوهشی با عنوان «کمکهای خیریه: نیت و رفتار» که در کوالالامپور مالزی انجام شد، کاربردپذیری یک مدل توسعهیافته در یک فرهنگ جمعگرا را آزمایش کردند. نتایج نشان داد رفتار گذشته، هنجارهای الزامآور و نیت برای اهدا، به طور مثبت در رفتار واقعی برای اهدای پول نقش دارند.
پیشینۀ پژوهش در حوزۀ مشارکت خیریهای نشان میدهد بافت فرهنگی هر جامعه در الگوهای مشارکت خیریهای تفاوتهایی آشکار ایجاد میکند. در جوامع مسلمان، مفاهیمی مانند زکات و صدقه، انگیزههای اصلی را شکل میدهند، در حالی که در جوامع غربی، مشارکت بیشتر، نهادینهشده و مبتنی بر جامعۀ مدنی است. از نظر اقتصادی و سازمانی، درآمد، سطح تحصیلات، شفافیت مالی، نوآوری در روشهای جذب مشارکت و عملکرد مدیریتی نهادهای خیریه از عوامل کلیدی در افزایش یا کاهش مشارکتهای مردمی هستند. همچنین، فضای مجازی و رسانهها به عنوان بسترهای نوین ارتباطی و آگاهیبخشی، نقشی فزاینده در شکلدهی نگرشها و تسهیل مشارکت ایفا میکنند. البته، در میان جوامع مختلف، جمعگرایی و فرگردایی تأثیری متفاوت بر امور خیریه دارند. در بافت ایرانی، اگرچه فرهنگ یاریگری و ارزشهای دینی بستری مساعد برای مشارکت خیریهای فراهم کرده است، چالشهایی مانند کاهش اعتماد عمومی، روشهای سنتی و کماثر، نبود نوآوری در جذب مشارکت و مشکلات اقتصادی باعث شدهاند تا سطح مشارکت در حد مطلوب نباشد. پژوهشهای داخلی نیز بر لزوم بازنگری در راهبردهای جلب مشارکت، تقویت شفافیت، استفاده از فناوریهای نوین و توجه به تفاوتهای جمعیتشناختی و منطقهای تأکید دارند. پژوهش حاضر با تمرکز بر استان گیلان و با در نظر گرفتن یافتههای پیشین، در پی شناسایی الگوی نگرش شهروندان گیلانی به مؤسسههای خیریه است تا در نهایت، با تکیه بر ابعاد مختلف به ویژه بُعد رفتاری نگرش، بتوان زمینه را برای مشارکت بیشتر فراهم کرد. در ضمن، در استان گیلان، با عنوان نگرش، کار پژوهشی انجام نشده است.
2-2 رویکرد نظری
در اوایل قرن بیستم، گوردون آلپورت[6] اعلام کرد مفهوم نگرش «احتمالاً متمایزترین و ضروریترین مفهوم» در روانشناسی است (Fishman et al., 2021: 2). نگرش توصیفکنندۀ ارزیابیهای شناختی پایدار مطلوب یا نامطلوب، احساسات و تمایلات عملی افراد نسبت به یک موضوع یا یک ایده است. افراد تقریباً نسبت به همه چیز نگرش دارند؛ مانند مذهب، سیاست، پوشاک، موسیقی و غذا. نگرشهای یک فرد در قالبی منسجم تثبیت میشوند و تغییر یکی از آنها ممکن است مستلزم تعدیل دشوار بسیاری دیگر باشد (Dijst et al., 2008). بنابراین، نگرش به عنوان تمایل یا گرایش به پاسخدهی مثبت یا منفی نسبت به یک چیز خاص (ایده، شیء، فرد یا موقعیت) تعریف میشود. نگرش نسبت به یک دسته از اشیا معنایی است که آن دسته برای فرد دارد، با تأکید بر چگونگی ارزیابی فرد از آن دسته، شامل مثبت یا منفی (Sawyer, 1978:102). نگرش نقشی اساسی در پیشبینی و فهم رفتار انسان ایفا میکند. این باورها از ارزیابی و ادراک فرد نسبت به مزایا یا معایب بالقوهای شکل میگیرند که با یک رفتار مشخص همراه هستند (Imari et al., 2024: 313).
آجزن[7] که در حوزۀ نظریۀ رفتار برنامهریزیشده دارای مقالههای متعدد است، دربارۀ نگرش مینویسد: «نخستین مؤلفۀ نگرش، مؤلفۀ شناختی است که شامل ادراک، آگاهی و باورهای فرد نسبت به موضوع نگرش میشود. مؤلفۀ دوم، مؤلفۀ عاطفی است و احساسات و هیجانات فرد (خوشایند یا ناخوشایند) را نسبت به موضوع نگرش تعیین میکند. سومین مؤلفه، کنشی (رفتاری) است که به واکنشها و گرایشهای فرد نسبت به موضوع نگرش اشاره دارد (Ajzen, 2020). به عبارت دیگر، مؤلفۀ عاطفی پاسخ احساسی نسبت به موضوع نگرش است و بیشتر پژوهشها بر اهمیت مؤلفههای عاطفی تأکید میکنند (Sawyer, 1978: 101). نگرش فرد نسبت به یک موضوع را نمیتوان صرفاً با شناسایی باورهایش دربارۀ آن تعیین کرد، زیرا عواطف همزمان با فرایند شناختی دربارۀ موضوع نگرش عمل میکنند. مؤلفۀ رفتاری تمایل رفتاری-کلامی یا آشکار فرد است و شامل اقدامات یا پاسخهایی قابل مشاهده است که از موضوع نگرش ناشی میشوند. این مؤلفه واکنش فرد برای انجام کاری در رابطه با موضوع نگرش را در بر میگیرد. مؤلفۀ شناختی ارزیابی از موجودیتی است که عقیدۀ فرد دربارۀ آن موضوع را تشکیل میدهد. این مؤلفه به افکار و باورهایی اشاره دارد که فرد دربارۀ موضوع نگرش دارد (Sawyer, 1978: 106-107). بنابراین، نگرش یک فرایند واکنشی اطلاعاتی-عملیاتی است که به عنوان واکنشی به محرکهای محیطی/ درونی دریافتشده یا پیشنهادی به عنوان اطلاعات ورودی بیان میشود و در واقع، یک خروجی از نظام اطلاعاتی موجودات زنده برای سازگاری و بقا محسوب میشود. نگرش میتواند بیان شود یا نشود و یا در کتابخانۀ دادههای خود ذخیره شود و به عنوان مرجع تجربی برای فرایندهای تصمیمگیری آتی عمل کند (Gaiseanu, 2020: 647). این تمایل نقشی مهم در پیشبینی رفتار انسان دارد؛ بنابراین، نگرش از سه مؤلفۀ اصلی تشکیل میشود:
مؤلفههای شناختی و عاطفی همزمان عمل میکنند و نمیتوان نگرش را صرفاً بر اساس باورها سنجید، زیرا احساسات نیز نقش تعیینکننده دارند. در مؤلفۀ رفتاری، واکنش فرد به شکل گفتار، عمل یا تصمیم قابل مشاهده بروز مییابد.
در نهایت، نگرش نوعی فرایند اطلاعاتی و واکنشی است که در پاسخ به محرکهای بیرونی یا درونی شکل میگیرد و به سازگاری و بقای انسان کمک میکند. نگرشها ممکن است آشکارا بیان شوند یا در ذهن ذخیره بمانند و به عنوان مرجعی تجربی برای تصمیمگیریهای آینده عمل کنند. بررسی مبانی نظری مرتبط با نگرش، به ویژه دیدگاه گوردون آلپورت، نشان میدهد نگرش مفهومی چندبُعدی و پایدار است که از سه مؤلفۀ شناختی (باورها و آگاهی) عاطفی (احساسات و هیجان) و رفتاری (تمایل به اقدام) تشکیل شده و به عنوان یک سیستم اطلاعاتی-ارزیابی، نقش مرجعی تجربی را در فرایند تصمیمگیری و کنش فرد ایفا میکند. بر این اساس، چارچوب نظری پژوهش حاضر بر این اصل استوار است که نگرش شهروندان نسبت به مؤسسههای خیریه نه یکباره و صرفاً در لحظۀ اقدام، بلکه طی فرایندی تدریجی و در بستر تعامل با متغیرهای زمینهساز شکل میگیرد. در این مقاله، با تکیه بر الگوی سهبُعدی نگرش آلپورت (شناختی، عاطفی، رفتاری) و نظریۀ رفتار برنامهریزیشدۀ آجزن، عواملی همچون اعتماد نهادی (برگرفته از نظریۀ گیدنز)، دینداری (بر اساس مدل استارک و گلاک[8])، تعلقات اجتماعی (تاجفل[9])، احساس عدالت (کولکویت[10]) و نیز مواجهه با رسانههای ارتباطی به عنوان ورودیهای اطلاعاتی و عاطفی، بر هر سه بُعد نگرش تأثیر میگذارند.
از نظر گیدنز، اعتماد اطمینانی است که با توجه به قابلیت اتکا به اشخاص یا نظامها شکل میگیرد (Giddenz, 1990). در نظریۀ سرمایۀ اجتماعی، اعتماد نهادی نقش تسهیلگر تعاملات را ایفا میکند. زمانی که شهروندان به صداقت، شفافیت و کارایی و مؤسسههای خیریه اعتماد داشته باشند، ارزیابی شناختی آنها از این نهادها مثبت میشود. این باور به نوبۀ خود احساس عاطفی مثبت را برمیانگیزد و تمایل رفتاری برای مشارکت را افزایش میدهد؛ بنابراین، اعتماد با کاهش ریسک ادراکشده و تقویت اطمینان از نتیجهبخشبودن عمل خیر به عنوان یک مکانیسم شناختی-عاطفی، نگرش مثبت را شکل میدهد.
بر اساس مدل استارک و گلاک، دینداری دارای ابعاد اعتقادی (باور به خدا)، عاطفی (احساس نزدیکی به خدا)، مناسکی (انجام اعمال عبادی) و پیامدی (تأثیر باورها و زندگی روزمره) است (Stark & Glock, 1970). در جوامع دینی، مفاهیمی مانند زکات، صدقه و انفاق به عنوان تکالیف شرعی و اخلاقی درونیشده عمل میکند. مکانیسم اثرگذاری دینداری بر نگرش خیریه از دو مسیر اصلی صورت میپذیرد: نخست، بُعد شناختی-اعتقادی دینداری با ایجاد باور به پاداش اخروی و تکلیفگرایی اخلاقی، ارزیابی فرد از عمل خیر را مثبت میکند؛ دوم، بُعد عاطفی دینداری مانند احساس آرامش پس از نماز یا دعا، با برانگیختن هیجانات مثبت و کاهش اضطرابهای وجودی، زمینهساز همدلی بیشتر و نگرش عاطفی مثبت به یاریرسانی به دیگران میشود.
بر اساس نظریۀ هویت اجتماعی تاجفِل، تعلقات اجتماعی به احساسات دلبستگی و تعهد فرد نسبت به گروهها و اجتماعات مرجع مانند خانواده، محل، شهر و ملت اطلاق میشود. افرادی که تعلقات اجتماعی قویتری دارند، خود را بخشی از یک کل بزرگتر میبینند و منافع جمعی را بر منافع فردی ترجیح میدهند (Tajfel, 1974). مکانیسم اثرگذاری تعلقات اجتماعی بر نگرش خیریه از طریق مسئولیتپذیری جمعی عمل میکند. هرچه فرد احساس کند به جامعۀ خود تعلق دارد، بیشتر خود را موظف به کاهش رنج و محرومیت دیگر اعضای این جامعه میداند. این احساس مسئولیت اجتماعی ابتدا باورهای شناختی را تقویت میکند، سپس احساسات عاطفی را برمیانگیزد و در نهایت، به تمایل رفتاری برای مشارکت در فعالیتهای خیریه منجر میشود.
احساس عدالت از دیدگاه کولکویت، یک ادراک ذهنی از انصاف رویهها، توزیع منابع و رفتار با افراد در جامعه است (Colquitt, 2001). این متغیر از طریق نظریۀ محرومیت نسبی و فرضیۀ جهان عادلانه با نگرش خیریه مرتبط میشود. هنگامی که افراد، جامعه را ناعادلانه میپندارند، ممکن است دو واکنش متفاوت نشان دهند. برخی با ناامیدی و بیگانگی از هر گونه مشارکت اجتماعی کناره میگیرند، اما شواهد پژوهشی نشان میدهد در بسیاری از موارد، ادراک بیعدالتی میتواند انگیزۀ جبران را فعال کند؛ یعنی افراد برای کاهش ناهماهنگی شناختی ناشی از مشاهدۀ بیعدالتی، از نهادهایی حمایت میکنند که به دنبال کاهش نابرابری هستند. بنابراین، احساس عدالت از طریق فعالسازی وجدان اخلاقی و نیاز به جبران میتواند بر هر سه بُعد نگرش تأثیر بگذارد.
مکانیسم اثرگذاری رسانهها بر نگرش خیریه دوگانه است: در وهلۀ نخست، بُعد شناختی رسانهها با ارائۀ اطلاعات دربارۀ نیازمندیهای واقعی، عملکرد شفاف خیریهها و موفقیتهای کمکرسانی، آگاهی و باورهای مثبت را در مخاطب تقویت میکند؛ در ادامه، بُعد عاطفی با نمایش تصاویر تأثیرگذار از رنج نیازمندان یا شادی و رضایت کمککنندگان، هیجانات همدلانه را برمیانگیزد (Gerbner et al., 1980).
در مجموع، چارچوب نظری پژوهش حاضر بر این اصل استوار است که نگرش شهروندان نسبت به مؤسسههای خیریه برایندی از تعامل پیچیده میان ورودیهای شناختی-اطلاعاتی (اعتماد، رسانه و احساس عدالت) و ورودیهای ارزشیهنجاری (دینداری و تعلقات اجتماعی) است. این متغیرهای مستقل هر یک از طریق مکانیسمهای اختصاصی (کاهش ریسک، تکلیفگرایی اخلاقی، مسئولیت جمعی، جبران بیعدالتی و برجستهسازی رسانهای)، ابتدا باورها و احساسات فرد را نسبت به خیریه شکل میدهند و سپس این باورها احساسات هستند که تمایل به اقدام عملی را پیشبینی میکنند. بنابراین، مدل نظری پژوهش مسیرهای علّی مشخصی را برای تأثیر هر یک از متغیرهای مستقیل بر نگرش ترسیم میکند و صرفاً به بیان همبستگی اکتفا نمیکند. به این ترتیب، مدل نظری پژوهش بر این فرض استوار است که نگرش مثبت به خیریهها حاصل انباشت تجربیات شناختی و عاطفیِ برآمده از این متغیرهاست و خود، به نوبۀ خود، پیشبینیکنندۀ تمایل به مشارکت و رفتار خیرخواهانه محسوب میشود. از این رو، پژوهش حاضر با بهرهگیری از این چارچوب، در پی تبیین الگوی نگرش و شناسایی مسیرهای اثرگذاری متغیرهای یادشده بر نگرش و رفتار شهروندان است.
3- روش پژوهش
پژوهش حاضر با رویکرد کمّی و بهکارگیری تکنیک پیمایش و ابزار پرسشنامه انجام شده است. جامعۀ آماری شامل شهروندان بالای 18 سال استان گیلان است و بر اساس اطلاعات آماری جمعیت سازمان مدیریت و برنامهریزی استان، این گروه شامل 2 میلیون نفر است که بر اساس فرمول کوکران، حجم نمونۀ آماری برابر 384 نفر برآورد شد، اما با توجه به بروز خطاها و نواقص احتمالی در تکمیل پرسشنامهها و گستردگی حوزۀ جغرافیایی مورد مطالعه، حجم نمونه 500 نفر در نظر گرفته شد و پرسشنامهها در مناطق شهری تکمیل شدند. همچنین، برای نمونهگیری از روش خوشهای تصادفی استفاده شد. اعتبارسنجی با روش اعتبار صوری و با استفاده از نظر کارشناسان و پایاییسنجی نیز با روش آلفای کرونباخ انجام شده است. پایایی پرسشنامه از طریق پیشآزمون در میان 30 پاسخگو و استخراج آلفای کرونباخ ارزیابی شد و پس از آن، گویههای ناهمگن حذف شدند. مقدار این کمّیت برای هر یک از شاخصها در جدولهای (۱) و (2) گزارش شده است. پس از گردآوری دادهها، اطلاعات حاصل وارد نرمافزار SPSS شد و پس از خطایابی، ساخت شاخصهای مورد نیاز و انجام تحلیلهای توصیفی و استنباطی، نتایج پژوهش ارائه شد.
4- تعریف مفهومی و عملیاتی متغیرها
نگرش مجموعهای از اعتقادات، احساسات و عواطف و نیات رفتاری نسبت به یک شیء، شخص یا واقعه است (قلیپور، 1386: 108). نگرش دارای سه بُعد شناختی، عاطفی و رفتاری است. بُعد شناختی آن عبارت از باورها و ارزشها و اطلاعات و بُعد عاطفی آن شامل احساسها و عواطف است. بُعد رفتاری آن به نیت رفتار به صورت معین برمیگردد (بُهنر و وانک، 1384: 17). بر این اساس، در پژوهش حاضر، نگرش افراد نسبت به مؤسسههای خیریه در سه بُعد شناختی، عاطفی و رفتاری با گویههای جدول (1) سنجیده شده است.
جدول 1. عملیاتیسازی متغیر وابسته (نگرش - شناختی، رفتاری و عاطفی)
Table 1. Operationalization of the Dependent Variable (Cognitive, Behavioral, and Attitudinal Dimensions)
|
نگرش |
آلفا |
گویهها |
|
شناخت |
89/0 |
کمک به مؤسسههای خیریه تحت نظارت بهزیستی را به دیگران توصیه میکنم. |
|
در خیریههای تحت نظارت بهزیستی تمایل به راهحلهای همکارانه زیاد است. |
||
|
اگر نیازمندی را به خیریههای تحت نظارت بهزیستی معرفی کنم، حتماً به آن شخص کمک میکنند. |
||
|
خیریههای تحت نظارت بهزیستی میتوانند گاهی به من هم کمک کنند. |
||
|
توصیۀ افراد مذهبی برای کمک به خیریههای تحت نظارت بهزیستی عاملی برای کمک من به این مؤسسههاست. |
||
|
به توصیۀ افراد معروف (بازیگران، ورزشکاران و ...) برای کمک به خیریههای تحت نظارت بهزیستی اهمیت زیادی میدهم. |
||
|
رفتار (تمایل به مشارکت) |
82/0
|
چنانچه بخواهم کمکی به همنوعان خود کنم ترجیح میدهم در قالب خیریههای تحت نظارت بهزیستی اقدام کنم. |
|
هر ساله زکات فطریهام را به مؤسسههای خیریۀ تحت نظارت بهزیستی پرداخت میکنم. |
||
|
زمانی که برای کمک به مستمندی از طریق خیریههای بهزیستی پول جمعآوری کنند، در حد توانم کمک میکنم. |
||
|
از طریق خیریههای بهزیستی بخشی از درآمدم را صرف امور خیر مانند تهیۀ جهیزیه برای دختران بیسرپرست و ... میکنم. |
||
|
اگر مؤسسههای خیریه تحت نظارت بهزیستی اعلام نیازی از طریق رسانهها و فضای مجازی کنند، فوراً کمک میکنم. |
||
|
ترجیح من در کمک به افرادی است که شخصاً آنها را بشناسم تا اینکه مؤسسه به من معرفی کند. |
||
|
مؤسسههای خیریهای که از کمکم تشکر و قدردانی میکنند مرا به مشارکت ترغیب میکنند. |
||
|
عاطفه
|
90/0 |
بعد از کمک به خیریههای بهزیستی احساس خوبی دارم. |
|
اطمینان دارم کمک اهدایی من به خیریههای بهزیستی در زندگیام جبران خواهد شد. |
||
|
برای رفع آشفتگی فکری به خیریههای بهزیستی کمک میکنم. |
||
|
افرادی که به خیریههای بهزیستی کمک میکنند دارای آرامش زیادی در زندگی هستند. |
||
|
سعی میکنم در هنگام کمککردن به خیریههای بهزیستی احساساتی باشم نه منطقی. |
||
|
به دلیل نوع خاص جامعۀ هدف بهزیستی(آسیبپذیرترین اقشار)، کمک به مؤسسههای خیریۀ آنها ارزش اخروی بیشتری دارد. |
از نظر گیدنز، اعتماد، اطمینانی است که با توجه به قابلیت اتکا به اشخاص یا نظامها شکل میگیرد (Giddens,1990).
دینداری را میتوان به دو نوع التزام، یعنی التزام عینی (رفتاری) و ذهنی (اعتقادی و عاطفی) تقسیم کرد. التزام عینی ارجاع دارد به همۀ رفتارها و اعمال معطوف به خداوند که توسط سازمان مذهبی مشروع در جامعه، مشخص و توصیف شدهاند. التزام ذهنی دربردارندۀ اعتقاد یا شناخت از تبیینها و توصیفات تأییدشده توسط یک سازمان دینی و داشتن عواطف و احساسات مساعد به آن است (Stark & Glock,1970:103). در پژوهش حاضر، دینداری در چهار بُعد (اعتقادی-باور، پیامدی، عاطفی و مناسکی) سنجیده شده است.
احساس تعلق اجتماعی عبارت است از دلبستگیهای مبتنی بر احساسات، عواطف و خرد؛ آنگونه که فرد خود را بخشی از یک کل تلقی کند و علاقهمند باشد تا آگاهانه و داوطلبانه از بخشی از منافع فردیاش برای حفظ حیات و نظم اجتماعی چشمپوشی کند و در امور عمومی مشارکت و در مواقع خطر از تمامیت آن دفاع کند (صادقی جعفری و همکاران، 1397: 13).
احساس عدالت نوعی ادراک ذهنی است که فرد در مواجهه با رویهها، تصمیمها، پیامدها و نحوۀ رویارویی دیگران با خود دارد و بر پایۀ آن قضاوت میکند که آیا با او و دیگران عادلانه رفتار شده است یا خیر (Colquitt, 2001).
یکی از عواملی که در سرنوشت هر مؤسسه، گروه و فرد اهمیت و ارزش اساسی دارد و آنها را در نیل به هدفها یاری میدهد، استفاده از رسانه و فضای مجازی و کیفیت رابطۀ آنها با افراد و مؤسسههایی است که با آنها سروکار دارند. هر اندازه این ارتباط به طور مفید مستقر و به شکل مؤثر گسترش یافته باشد، به همان اندازه آن فرد، گروه و مؤسسه در دستیابی به اهداف خود موفقتر است. در پژوهش حاضر، میزان استفاده از رسانههای ارتباطی مانند تلویزیون (شبکههای داخلی)، شبکههای ماهوارهای، رادیو، روزنامه و مجلات و میزان استفاده از فضاهای مجازی مانند تلگرام، واتساپ، اینستاگرام، ایتا، بله، روبیکا، توئیتر، فیسبوک، سایتهای داخلی و خارجی سنجیده شده است. عملیاتیسازی متغیرهای مستقل در جدول (2) ارائه شده است.
جدول 2. عملیاتیسازی متغیرهای مستقل پژوهش
Table 2. Operationalization of the Research Independent Variables
|
شاخصها |
آلفا |
گویهها |
|
اعتماد به مؤسسههای خیریه |
92/0 |
اطمینان دارم کارکنان مؤسسههای خیریه تحت نظارت بهزیستی با مردم صادق هستند. |
|
اطمینان دارم اطلاعاتی که مؤسسههای خیریۀ بهزیستی دربارۀ افراد نیازمند به من میدهند صحیح است. |
||
|
اطمینان دارم مؤسسههای خیریه بهزیستی کمکهایم را به دست نیازمندان واقعی و مستحق میرسانند. |
||
|
به فعالیت مؤسسههای خیریۀ تحت نظارت بهزیستی برای کمک به افراد در فضای مجازی اطمینان دارم و کمک میکنم. |
||
|
اطمینان دارم مؤسسههای خیریۀ تحت نظارت بهزیستی اطلاعات شخصی افراد را حفظ میکنند. |
||
|
تعلقات اجتماعی |
84/0
|
برای بهترشدن وضعیت کشور، حاضرم هر کاری از دستم برمیآید انجام دهم. |
|
اگر تخصصی در حوزهای کسب کنم، آن را برای حل مشکل مردم شهرم به کار میگیرم. |
||
|
زندگیکردن در مکانی به دور از اعضای خانوادهام برایم غیرقابل تصور است. |
||
|
در زمان بروز مشکل برای یکی از اهالی محل، همه برای کمک به او و برطرفکردن مشکل بسیج میشوند. |
||
|
از شنیدن خبر موفقیتهای ایران در سطح جهانی احساس شادی میکنم. |
||
|
دوستانم در مواقع نیاز، در کنار من هستند و از من حمایت میکنند. |
||
|
احساس میکنم در جامعه فردی مفید و تأثیرگذار هستم. |
||
|
احساس میکنم از لحاظ ارزشها و باورها با سایر اعضای جامعه پیوند و اهداف مشترک دارم. |
||
|
من خودم را عضوی از جامعۀ ایران احساس میکنم. |
||
|
همکارانم در مواقع نیاز از من حمایت میکنند، به من کمک میکنند و در شرایط سخت همراه من هستند. |
||
|
احساس عدالت |
88/0 |
به نظر من، دولت یارانهها را به شکل عادلانه توزیع میکند. |
|
به نظرم، شکاف طبقاتی و نابرابریهای اجتماعی رو به کاهش است. |
||
|
فرصتهای برابر برای پیشرفت و موفقیت در زمینههای مختلف برایم وجود دارند. |
||
|
در جامعۀ ما، بهخوبی از حیثیت مادی و معنوی افراد محافظت میشود. |
||
|
امکان دستیابی به شغل مدنظرم با توجه به توانمندیهایم و بدون نیاز به پارتی امکانپذیر است. |
||
|
محدودیتهایی که در قانون وضع شدهاند، به طور برابر برای همه اجرا میشوند. |
||
|
به نظرم، در جامعۀ ما، زنان و مردان از موقعیتهای اجتماعی و اقتصادی برابری برخوردار هستند. |
||
|
به نظرم، همۀ افراد جامعه میتوانند زندگی شرافتمندانهای داشته باشند. |
||
|
دینداری |
93/0 |
خدایی هست و در آخرت به حساب افراد رسیدگی میکند. |
|
هر آنچه در قرآن آمده است، حقیقت محض است. |
||
|
هر کاری که در این دنیا انجام دهم، نتیجهاش را در آخرت میبینم. |
||
|
شیطان واقعاً وجود دارد. |
||
|
هرگز مالی که خمس و زکات آن را ندادهام، استفاده نمیکنم. |
||
|
هیچ تمایلی برای برقراری رابطه با افراد نامحرم ندارم. |
||
|
اگر کسی در ملأعام روزهخواری کند، باید با آن مقابله شود. |
||
|
تحت هیچ شرایطی از دیگران پول نزول نمیگیرم. |
||
|
هرگز از مرگ نمیترسم، زیرا احساس نزدیکی به خدا میکنم. |
||
|
همیشه پس از خواندن نماز و مناجات احساس سبکی و آرامش میکنم. |
||
|
زندگیام را بدون اعتقادات دینی پوچ و بیمعنا میبینم. |
||
|
گاهی اوقات احساس میکنم خدا در مشکلات دستم را گرفته است. |
||
|
پس از شنیدن صدای اذان، تمام فکرم به سمت نمازخواندن میرود. |
||
|
همیشه در مراسمهای مذهبی شرکت میکنم. |
||
|
همیشه برای ادای نماز جماعت به مسجد میروم. |
||
|
در ماه مبارک رمضان به طور منظم روزه میگیرم. |
5- فرضیههای پژوهش
6- یافتههای پژوهش
در جدول (3)، متغیرهای زمینهای پژوهش مانند جنسیت، گروه سنی، سطح تحصیلات، وضعیت تأهل و سطح درآمد گزارش شدهاند.
جدول 3. متغیرهای زمینهای و جمعیتشناختی
Table 3. Contextual and Demographic Variables
|
253 نفر معادل 6/50 درصد مرد و 247 نفر معادل 4/49 درصد زن |
جنسیت |
|
182 نفر معادل 4/36 درصد گروه سنی 18 تا 29 سال، 190 نفر معادل 38 درصد گروه سنی 30 تا 49 سال و 128 نفر معادل 6/25 درصد 50 سال و بیشتر |
گروه سنی |
|
13 نفر معادل 6/2 درصد بیسواد، 69 نفر معادل 8/13 درصد ابتدایی و راهنمایی، 181 نفر معادل 2/36 درصد دبیرستان و دیپلم، 65 نفر معادل 13 درصد کاردانی، 146 نفر معادل 2/29 درصد کارشناسی و 19 نفر معادل 8/3 درصد کارشناسیارشد و دکتری |
سطح تحصیلات |
|
181 نفر معادل 2/36 درصد مجرد و 271 نفر معادل 2/54 درصد متأهل |
وضعیت تأهل |
|
200 نفر معادل 40 درصد کمتر از 20 میلیون تومان در ماه، 184 نفر معادل 8/36 درصد بین 21 تا 30 میلیون، 78 نفر معادل 6/15 درصد بین 31 تا 40 میلیون، 19 نفر معادل 8/3 درصد بین 41 تا 50 میلیون و 12 نفر معادل 4/2 درصد بیشتر از 50 میلیون تومان |
سطح درآمد |
با توجه به جدول (4) و نمرهگذاری متغیرهای پژوهش، در امتیازدهی گویههای پرسشنامه و شاخصسازی، عدد 1 پایینترین سطح و عدد 5 بالاترین سطح در نظر گرفته شده است. نمرۀ 1 تا 33/2 سطح پایین (کم)، 34/2 تا 66/3 سطح متوسط و 67/3 تا 5 سطح بالا (زیاد) در نظر گرفته شده است. بر این اساس، ابعاد نگرش در مجموع در محدودۀ متوسط قرار دارند، اما نگرش رفتاری با میانگین 62/2 متوسط رو به پایین و نگرش عاطفی با میانگین 23/3 متوسط رو به بالاست.
جدول 4. وضعیت نگرش در استان
Table 4. Attitude Status in the Province
|
میانگین |
نگرش/ استان |
|
90/2 |
نگرش |
|
88/2 |
شناخت |
|
62/2 |
رفتار |
|
23/3 |
عاطفه |
با توجه به جدول (5)، متغیر احساس عدالت با میانگین 45/2، متوسط رو به پایین است. در واقع، با توجه به گویههای پرسشنامه و جمع نمرۀ این شاخص (از 1 تا 5)، وجود عدالت در جامعه متوسط رو به پایین احساس میشود و اعتماد به مؤسسههای خیریه با میانگین 93/2 در محدودۀ متوسط است. در واقع، افراد به مؤسسههای خیریه نه خیلی کم و نه خیلی زیاد اعتماد دارند. دینداری با میانگین 36/3 متوسط و تعلقات اجتماعی نیز با میانگین 64/3 در محدودۀ متوسط رو به بالا قرار دارد. دینداری با در نظر گرفتن ابعاد آن (اعتقادی، عاطفی، پیامدی، مناسکی) در کل در افراد نه خیلی بالا و نه خیلی پایین است، اما میزان تعلقات اجتماعی در افراد جامعه متوسط رو به بالاست. استفاده از رسانهها با میانگین 41/1 پایین است و فضای مجازی نیز با میانگین 19/2 در محدودۀ پایین قرار دارد. در واقع، افراد به میزان خیلی کم به رسانههایی مانند تلویزیون، رادیو و ... رجوع میکنند و این میزان کم است، اما میزان رجوع و کسب اطلاع از فضای مجازی وضعیتی بهتر نسبت به رسانه دارد؛ اما در مجموع کم و محدود به یکی از دو برنامه است.
جدول 5. وضعیت متغیرهای مستقل پژوهش در استان
Table 5. Status of Research Independent Variables in the Province
|
میانگین |
متغیرهای مستقل/ استان |
|
93/2 |
اعتماد به مؤسسههای خیریه |
|
36/3 |
دینداری |
|
64/3 |
تعلقات اجتماعی |
|
45/2 |
احساس عدالت |
|
41/1 |
رسانه |
|
19/2 |
فضای مجازی |
با توجه به جدول (6)، نگرش نسبت به مؤسسههای خیریه در زنان و مردان، گروههای سنی، سطوح تحصیلی، سطوح درآمدی و افراد مجرد و متأهل متفاوت است. این تفاوتها به لحاظ آماری معنادار هستند و قابلیت تعمیم به جامعۀ آماری را دارند. بر این اساس، میزان نگرش شناختی، عاطفی و رفتاری زنان با میانگین 99/2 بیشتر از مردان است. میزان نگرش شناختی، عاطفی و رفتاری در افراد 50 سال و بیشتر با میانگین 20/3 بیشتر از سایر گروههای سنی است. این میزان در گروه سنی 18 تا 29 با میانگین 74/2 کمتر از دو گروه سنی دیگر است. میزان نگرش شناختی، عاطفی و رفتاری به ترتیب در افراد بیسواد و دارای تحصیلات ابتدایی و راهنمایی بیشتر از سایر سطوح تحصیلی است و در افراد دارای تحصیلات کارشناسی و کاردانی کمترین میزان را دارد. میزان نگرش شناختی، عاطفی و رفتاری در افراد متأهل با میانگین 06/3 بیشتر از افراد مجرد است.
جدول 6. رابطۀ میان متغیرهای زمینهای (جمعیتشناختی) و وابسته
Table 6. Relationship between Contextual (Demographic) Variables and the Dependent Variable
|
نوع تفاوت |
میزان و معناداری |
مقایسه میانگین |
نگرش |
||
|
وجود تفاوت معنادار |
135/2- |
t-test |
82/2 |
مرد |
جنسیت |
|
033/0 |
sig |
99/2 |
زن |
||
|
وجود تفاوت معنادار |
103/11 |
(f) anova |
74/2 |
18 تا 29 |
گروه سنی |
|
87/2 |
30 تا 49 |
||||
|
000/0 |
sig |
20/3 |
50 و بیشتر |
||
|
وجود تفاوت معنادار |
354/3 |
(f) anova |
51/3 |
بیسواد |
سطح تحصیلات |
|
11/3 |
ابتدایی و راهنمایی |
||||
|
91/2 |
دبیرستان و دیپلم |
||||
|
006/0 |
sig |
81/2 |
کاردانی |
||
|
73/2 |
کارشناسی |
||||
|
02/3 |
ارشد و دکتری |
||||
|
وجود تفاوت معنادار |
296/4- |
t-test |
72/2 |
مجرد |
وضعیت تأهل |
|
000/0 |
sig |
06/3 |
متأهل |
||
|
وجود تفاوت معنادار |
242/4 |
(f) anova |
01/3 |
کمتر از 20 میلیون |
سطح درآمد |
|
93/2 |
21 تا 30 میلیون |
||||
|
56/2 |
31 تا 40 میلیون |
||||
|
002/0 |
sig |
80/2 |
41 تا 50 میلیون |
||
|
01/3 |
بیشتر از 50 میلیون |
||||
میزان نگرش شناختی، عاطفی و رفتاری در افراد دارای درآمد کمتر از 20 میلیون و بیشتر از 50 میلیون با میانگین 01/3 بیشتر از سایر سطوح درآمدی است و در افراد دارای درآمد 31 تا 40 میلیون کمترین میزان را دارد.
با توجه به جدول (7) و آزمون فرضیههای پژوهش، رابطۀ اعتماد و نگرش معنادار است و اعتماد به مؤسسههای خیریه در نگرش شهروندان نسبت به این مؤسسهها تأثیر دارد. همچنین، رابطۀ اعتماد با هر سه بُعد شناخت، رفتار و عاطفه معنادار است. در واقع، افزایش اعتماد به مؤسسههای خیریه سبب افزایش شناخت، عاطفه و تمایل به مشارکت شهروندان در امور خیر میشود.
رابطۀ دینداری و نگرش نیز معنادار است و دینداری در نگرش شهروندان نسبت به مؤسسههای خیریه تأثیر دارد. همچنین، رابطۀ دینداری با هر سه بُعد شناخت، رفتار و عاطفه معنادار است و افزایش دینداری در افزایش شناخت، عاطفه و تمایل به مشارکت شهروندان در امور خیر مؤثر است. رابطۀ تعلقات اجتماعی و نگرش معنادار است و تعلقات اجتماعی در نگرش شهروندان نسبت به مؤسسههای خیریه تأثیر دارد و رابطۀ تعلقات اجتماعی با هر سه بُعد شناخت، رفتار و عاطفه معنادار است. در واقع، تعلقات اجتماعی در افزایش شناخت، عاطفه و تمایل به مشارکت شهروندان در امور خیر مؤثر است.
جدول 7. رابطۀ میان متغیرهای مستقل و وابسته
Table 7. Relationship between Independent Variables and the Dependent Variable
|
متغیرهای مستقل |
نگرش |
معناداری |
میزان و جهت |
|
اعتماد به مؤسسههای خیریه |
نگرش |
000/0 |
777/0 |
|
شناخت |
000/0 |
729/0 |
|
|
رفتار |
000/0 |
711/0 |
|
|
عاطفه |
000/0 |
706/0 |
|
|
دینداری |
نگرش |
000/0 |
652/0 |
|
شناخت |
000/0 |
608/0 |
|
|
رفتار |
000/0 |
586/0 |
|
|
عاطفه |
000/0 |
531/0 |
|
|
تعلقات اجتماعی |
نگرش |
000/0 |
555/0 |
|
شناخت |
000/0 |
531/0 |
|
|
رفتار |
000/0 |
511/0 |
|
|
عاطفه |
000/0 |
472/0 |
|
|
احساس عدالت |
نگرش |
000/0 |
565/0 |
|
شناخت |
000/0 |
555/0 |
|
|
رفتار |
000/0 |
523/0 |
|
|
عاطفه |
000/0 |
480/0 |
|
|
رسانهها |
نگرش |
004/0 |
137/0 |
|
شناخت |
009/0 |
121/0 |
|
|
رفتار |
002/0 |
139/0 |
|
|
عاطفه |
020/0 |
107/0 |
|
|
فضای مجازی |
نگرش |
090/0 |
081/0- |
|
شناخت |
030/0 |
101/0- |
|
|
رفتار |
632/0 |
022/0- |
|
|
عاطفه |
009/0 |
121/0- |
رابطۀ احساس عدالت و نگرش نیز معنادار است و احساس عدالت در جامعه در نگرش شهروندان نسبت به این مؤسسهها تأثیر دارد. همچنین، رابطۀ احساس عدالت با سه بُعد شناخت، رفتار و عاطفه معنادار است و افزایش احساس عدالت در جامعه سبب افزایش شناخت، عاطفه و تمایل به مشارکت شهروندان در امور خیر میشود. رابطۀ رسانه و نگرش معنادار است و رسانهها در نگرش شهروندان نسبت به مؤسسههای خیریه تأثیر دارند. همچنین، رابطۀ رسانه با هر سه بُعد شناخت، رفتار و عاطفه معنادار است. در واقع، رسانهها در افزایش شناخت، عاطفه و تمایل به مشارکت شهروندان در امور خیر مؤثر هستند. رابطۀ فضای مجازی و نگرش معنادار نیست. رابطۀ فضای مجازی با بُعد تمایل به مشارکت شهروندان در امور خیر معنادار نیست، اما در دو بُعد شناخت و عاطفه رابطه معنادار است، اما اثر معکوس بر نگرش شناختی و عاطفی شهروندان دارد.
جدول 8. ضریب تعیین و خطیبودن رگرسیون
Table 8. Coefficient of Determination and Linearity of Regression
|
خطا |
ضریب تعیین تعدیلشده |
ضریب تعیین |
r |
نگرش |
|
46/0 |
647/0 |
654/0 |
80/0 |
|
|
معناداری |
f |
میانگین |
مجموع |
مدل |
|
000/0 |
5/98 |
1/21 |
7/126 |
رگرسیون |
|
214/0 |
08/67 |
باقیمانده |
||
|
7/193 |
مجموع |
جدول (8) نشان میدهد تأثیر اعتماد، دینداری و رسانه بر نگرش (شناختی، رفتاری و عاطفی) معنادار است. همچنین، با توجه به سطح معناداری، رگرسیون، خطی و قابل پیشبینی است.
جدول 9. میزان تأثیر متغیرها
Table 9. Effect Size of Variables
|
نگرش به مؤسسههای خیریه |
غیراستاندارد |
استاندارد |
مقدار t |
معناداری |
|
|
B |
خطا |
بتا |
|||
|
عرض از مبدأ |
482/0 |
169/0 |
-- |
856/2 |
005/0 |
|
اعتماد به مؤسسههای خیریه |
420/0 |
035/0 |
533/0 |
999/11 |
000/0 |
|
دینداری |
281/0 |
046/0 |
314/0 |
085/6 |
000/0 |
|
تعلقات اجتماعی |
001/0- |
061/0 |
001/0- |
016/0- |
987/0 |
|
احساس عدالت |
056/0 |
040/0 |
061/0 |
389/1 |
166/0 |
|
رسانه |
076/0 |
032/0 |
081/0 |
352/2 |
019/0 |
|
فضای مجازی |
030/0 |
024/0 |
043/0 |
233/1 |
219/0 |
بر اساس مقدار Beta مندرج در جدول (9) و میزان ضریب تعیین جدول (8)، متغیرهای پیشبین حدود 65 درصد از تغییرات نگرش به مؤسسههای خیریه را تبیین میکنند.
بر اساس شکل (1) و تحلیل مسیر انجامشده، میزان اثرات مستقیم و غیرمستقیم متغیرهای مستقل بر نگرش به مؤسسههای خیریه در قالب مدل نمایان است.
شکل 1. اثرات مستقیم و غیرمستقیم بر نگرش به مؤسسههای خیریه
Figure 1. Direct and Indirect Effects on Attitudes toward Charitable Institutions
جدول (10) نشاندهندۀ اثرات مستقیم و غیرمستقیم اعتماد، دینداری، تعلقات اجتماعی، احساس عدالت و رسانهها بر نگرش (شناختی، رفتاری و عاطفی) است.
جدول 10. میزان اثرات مستقیم و غیرمستقیم بر نگرش به مؤسسههای خیریه
Table 10. Direct and Indirect Effects on Attitudes toward Charitable Institutions
|
اثرکل |
اثر غیرمستقیم |
اثر مستقیم |
نگرش |
|
530/0 |
--- |
530/0 |
اعتماد |
|
528/0 |
147/0 ، 0800/0 |
301/0 |
دینداری |
|
28/0 |
21/0 ، 006/0 ، 010/0 ، 029/0 ، 014/0 ، 007/0 |
07/0 |
رسانه |
|
20/0 |
20/0 |
--- |
احساس عدالت |
|
44/0 |
19/0، 090/0 ، 050/0 ، 069/0 ، 040/0 |
--- |
تعلقات اجتماعی |
با توجه به میزان تأثیر هر یک از متغیرها، اعتماد بیشترین اثر مستقیم را بر نگرش به مؤسسههای خیریه دارد. همچنین، دینداری و رسانهها دارای اثرات مستقیم و غیرمستقیم و احساس عدالت و تعلقات اجتماعی دارای اثرات غیرمستقیم بر نگرش هستند.
7- بحث و نتیجهگیری
یافتههای پژوهش حاضر نشان داد نگرش شناختی، عاطفی و رفتاری نسبت به مؤسسههای خیریه برحسب جنسیت، سن، تحصیلات، درآمد و وضعیت تأهل تفاوت معنادار دارد. این نتیجه با یافتههای دوستی ایرانی و همکاران (1404) همسو است؛ زیرا آن پژوهش نیز وجود تفاوتهای معنادار در مشارکت مردمی بر اساس متغیرهای جمعیتشناختی را تأیید میکند. همچنین، برتری نگرش در افراد سنین بالاتر (50 سال و بیشتر) با نتایج پژوهشهای خان و عارف (2016) و موساموخـشامدوف و همکاران (2025) همخوانی دارد که سن را یکی از پیشبینهای مثبت رفتار خیریه معرفی کردهاند. یافتۀ پژوهش حاضر نشان داد نگرش مثبت در دو گروه درآمد کمتر از 20 میلیون و بیشتر از 50 میلیون تومان بیشتر از سایر گروههاست. این الگوی دوگانه با یافتههای خان و عارف (2016) و موساموخـشامدوف و همکاران (2025) که درآمد را پیشبین مثبت رفتار خیریه میدانند، تا حدی همسو است، اما نشان میدهد انگیزههای غیرمادی در گروههای کمدرآمد نیز نقشی مهم در شکلگیری نگرش مثبت ایفا میکنند. یکی از مهمترین یافتههای پژوهش حاضر اثر مستقیم و قوی اعتماد بر نگرش شهروندان و هر سه بُعد شناختی، عاطفی و رفتاری است. این نتیجه با یافتههای شریف حمدار و همکاران (2018) که عدم شفافیت را عامل بازدارندۀ کمکهای مالی معرفی کردند و همچنین با نتایج موساموخـشامدوف و همکاران (2025) که به نقش شرایط نهادی و اعتماد اشاره دارند، کاملاً همسو است. برتری اعتماد به عنوان قویترین متغیر تأثیرگذار، مؤید این نکته است که سرمایۀ اجتماعی و اعتماد نهادی نقشی بنیادین در مشارکتهای خیرخواهانه دارند. یافتههای مقاله مبنی بر تأثیر معنادار دینداری بر نگرش و ابعاد سهگانۀ آن، با نتایج خان و عارف (2016) در زمینۀ نقش فطریه و نیز با یافتههای شریف حمدار و همکاران (2018) که مذهب را یکی از عوامل انگیزشی اصلی معرفی کردند، همسو است. این همسویی نشان میدهد دینداری همچنان یکی از مهمترین محرکهای رفتار خیرخواهانه در جوامع اسلامی است. تأثیر معنادار تعلقات اجتماعی بر نگرش و تمایل به مشارکت با یافتههای ناپیورکوفسکا و همکاران (2025) دربارۀ نقش جمعگرایی در تقویت بخشش خیریه همخوانی دارد. همچنین، نقش مثبت احساس عدالت اجتماعی در نگرش به مؤسسههای خیریه یافتهای نسبتاً نو در مقایسه با پیشینۀ داخلی است و میتواند به عنوان مکمل نظریههای کلاسیک رفتار برنامهریزیشده تلقی شود؛ به ویژه در تبیین مشارکتهای داوطلبانه در بافتهای اجتماعی نابرابر. یافتههای پژوهش حاضر مبنی بر تأثیر مثبت رسانههای رسمی بر نگرش و ابعاد سهگانۀ آن با نتایج دوستی ایرانی و همکاران (1404) در خصوص مدیریت دانش رسانهای همسو است.
بر اساس دیدگاه آلپورت، نگرش یک ارزیابی پایدار شناختی، عاطفی و رفتاری نسبت به یک موضوع است که میتواند به صورت مثبت یا منفی شکل گیرد و در تصمیمگیریهای آتی فرد نقش مرجع ایفا کند. یافتههای پژوهش حاضر نشان میدهد نگرش شهروندان استان گیلان نسبت به مؤسسههای خیریه واجد چنین ماهیتی است؛ به گونهای که این نگرش صرفاً واکنشی مقطعی نیست، بلکه حاصل تجربههای انباشته، ارزیابیهای ذهنی و احساسات پایدار نسبت به عملکرد و کارکرد این نهادهاست. یافتههای پژوهش حاضر نشان داد متغیرهایی مانند اعتماد نهادی، رسانههای رسمی، احساس عدالت اجتماعی و سطح تحصیلات به طور معنادار بر بُعد شناختی نگرش نسبت به مؤسسههای خیریه اثرگذار هستند. اثر مثبت رسانههای رسمی بر بُعد شناختی نشان میدهد این رسانهها به عنوان محرکهای اطلاعاتی بیرونی، ورودیهای شناختی نظام نگرشی افراد را شکل میدهند و موجب تقویت باورهای مثبت دربارۀ شفافیت، کارآمدی و مشروعیت خیریهها میشوند. بُعد عاطفی نگرش در بیشتر موارد بالاترین میانگین را به خود اختصاص داده است. این امر نشان میدهد احساسات مثبت مانند همدلی، دلسوزی، تعلق اجتماعی و احساس مسئولیت اخلاقی، نقشی برجسته در نگرش شهروندان نسبت به مؤسسههای خیریه ایفا میکنند. تأثیر معنادار دینداری و اعتماد بر مؤلفۀ عاطفی مؤید آن است که باورهای مذهبی و احساس اعتماد، از طریق برانگیختن هیجانات اخلاقی و ارزشی، نگرشی مثبتتر نسبت به خیریهها ایجاد میکنند.
یافتههای پژوهش حاضر نشان داد افزایش اعتماد، دینداری، تعلقات اجتماعی و احساس عدالت اجتماعی به طور معنادار موجب افزایش تمایل به مشارکت در فعالیتهای خیریه شده است. این نتیجه به طور مستقیم گزارۀ آلپورت مبنی بر نقش نگرش در پیشبینی رفتار را تأیید میکند. نگرش مثبت شکلگرفته در سطوح شناختی و عاطفی به عنوان یک مرجع تجربی ذخیرهشده در ذهن افراد عمل میکند و در موقعیتهای تصمیمگیری (مانند کمک مالی یا مشارکت داوطلبانه)، به بروز رفتار خیرخواهانه منجر میشود. خیریهها به عنوان نهادهایی که به کاهش نابرابری، حمایت اجتماعی و همبستگی جمعی کمک میکنند، در نظام نگرشی افراد به عنوان ابزار سازگاری اجتماعی و اخلاقی معنا مییابند. بنابراین، نگرش مثبت به این نهادها نه فقط یک ارزیابی فردی، بلکه پاسخی سازگارانه به شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی محیط محسوب میشود.
[1] Napiorkowska
[2] Musamuxamedov
[3] Charif Hamdar
[4] Khan & Arif
[5] Kashif
[6] Gordon Allport
[7] Ajzen
[8] Stark & Glock
[9] Tajfel
[10] Colquitt
)