نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 استاد مدعو، گروه آموزشی مطالعات اجتماعی، پردیس زینبیه، دانشگاه فرهنگیان استان تهران، تهران، ایران
2 استاد، گروه جامعه شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 استادیار، گروه جامعه شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Introduction
The present study, which aimed to conduct a comparative analysis of charity systems and religious charities in Iran, Egypt, and Turkey, sought to answer the following question: What are the factors affecting the growth and expansion of charities, as well as the most important differences and similarities between philanthropy and religious charities in Iran, Egypt, and Turkey?
In the vast field of theoretical concepts related to charity and altruism, various thinkers and experts, as well as numerous schools, have engaged in theorizing, research, and other theoretical endeavors. Among them, five selected thinkers, namely 1. the pair Mauss/Durkheim, 2. the pair Žižek/Kapoor, and 3. Singer are more important due to the specifics of their theoretical system. These five selected thinkers, in a construction formulation, represent three prominent intellectual traditions in the field of social thought on benevolence. These three traditions can be named as follows: A. Conditional benevolence (Mauss/Durkheim), B. Positive benevolence (Singer), and C. Negative benevolence (Žižek/Kapoor).
Methodology
The research method adopted here is the comparative method, which is based on comparison to understand the similarities and differences between social units. In the field of social sciences and sociology, comparative research can be defined as research that systematically attempts to compare social units and realities with each other by providing empirical evidence and documentation. Considering the objectives of the research, it should be said that the present study is a comparative study (comparison of religious charity and benevolence systems in Middle Eastern societies), following the qualitative tradition (in-depth description) and of a case-based type (case study of three religious charity institutions) and with few cases or small N (three countries: Iran, Egypt, and Turkey).
Findings
A study of the Middle East region from a historical sociological perspective shows that multiple factors and variables have been effective in the growth and expansion of charitable institutions in the Middle East region, the most important of which are 1. Human benevolent motives and religious tendencies; 2. Poverty and social inequalities; 3. Private sector reluctance; 4. Implementation of neoliberal programs and governments’ retreat from the field of social responsibilities. At the macro-national and general level, a comparative study of the three countries, based on secondary analysis of annual CAF data, showed that in the most recent data, the regional and global rankings for Iran are 3 and 27, for Egypt 12 and 128, and for Turkey 11 and 122, respectively. Here, we witness Iran’s 101-point advantage over Egypt and a 95-point advantage over Turkey.
Also, secondary analysis of data from the World Values Survey (WVS) showed that in terms of membership in charitable organizations, Iran is six times more likely to be a member than Egypt and five times more likely to be a member than Turkey. Also, in all three countries, men are more likely to be members than women. It should be added that in Iran, more than four-fifths of respondents stated that they have “a lot and very much trust” in charitable institutions. In Egypt, less than half of respondents stated that they have “a lot and very much trust” in charitable organizations, and in Turkey, about three-fifths of respondents stated that they have “a lot and very much trust” in charitable institutions. Also, in Iran and Turkey, older people and adults have more trust in charitable institutions than the other two age groups, namely, middle-aged and young people. But in Egypt, young people have more trust in charitable institutions than the other two age groups, and as people get older, their level of trust in charitable institutions decreases slightly.
At the organizational level, the " DarolEkram-e-Hazrat Abolfazl's Al Abbas Charitable Institute " has been considered for Iran, the Dar Al-Orman" for Egypt, and the "Kimse Yok Mu Solidarity and Aid Association" for Turkey. Therefore, here, these three charitable institutions were examined in their entirety and as a complete social matter and in their specific historical, cultural, and political context and in various dimensions (founders, target community, status of activity, method of providing services, method of communication and inspiration from religious teachings, method of securing financial resources, etc.)
Discussion and Conclusion
All three charity associations studied (despite being located in three different cultural, historical, and social contexts) have a religious approach, and their starting point for civic activism and social activity is religious and theological motivations, but they offer their services to all those in need without any boundaries of identity or religion. Another point is that DarolEkram of Iran emphasizes education (granting scholarships to talented students) as the main tool in the social mobility of those in need and their escape from the cycle of poverty, Al orman of Egypt focuses on sustainable and multidimensional development, and Kimse Yok Mu of Turkey focuses on international relief and rescue activities and emergency aid.
One of the reasons for this type of focus on goals in the three associations studied is that, given the relative prosperity of Turkish society (especially since the 1980s and after the economic reforms carried out during the Turgut Ozal era), and the fact that Turkish citizens enjoy an acceptable level of per capita income, as well as the presence of businessmen, industrialists, and capital affiliated with the Hizmet and Gülen movements around the world, it is somewhat natural for Kimse Yok Mu to focus on cross-border and international goals, namely relief and rescue in disasters and emergencies. However, in Iran, given the presence of talented students who live in an unfavorable financial and economic situation for their families and the high probability of dropping out of school and leaving the educational cycle for such students, DarolEkram has placed its emphasis and focus on supporting and providing scholarships to these students, because education plays an important role in the social mobility of the lower classes and layers of Iranian society. In the Egyptian Al Orman Association, the presence of a team of doctors, engineers, specialists, and high-ranking experts on the board of directors of the association and the policy-making and planning of senior managers - who also have experience working in the Egyptian government and political system - has led to the association emphasizing and focusing on sustainable and multidimensional development, given Egypt's serious weaknesses in the field of human development and sustainable development (ranked 110th in the world).Overall, Iran, Egypt, and Turkey have rich and different experiences of charity in their social life.
کلیدواژهها [English]
مقدمه و بیان مسأله
برخی از پژوهشگران معتقد هستند «رابطۀ بین دین و حیات اجتماعی همواره یکی از پرمناقشهبرانگیزترین مباحث در محافل علوم اجتماعی بوده و هست» (غفاری و حبیبپور، 1397: 117). از این رو، با اندکی تسامح، میتوان خیریۀ اسلامی یا خیریه در اسلام را به عنوان حلقۀ اتصال یا میانجی بین دو مفهوم «دین» و «حیات اجتماعی» در نظر گرفت. با مراجعه به متون الهیاتی و آموزههای دین اسلام، میتوان فهمید در موارد متعدد بر خیرات و مبرات و کمک به فقرا و نیازمندان تأکید شده است. همچنین، شواهد تاریخی نشان میدهد در منطقۀ خاورمیانه، به ویژه ایران، مصر و ترکیه، بسیاری از خیرخواهیها ملهم از آموزهها و متون دینی بودهاند. همانطور که امی سینگر[1] تصریح میکند: «خیریه به طور تاریخی و اجتماعی میراث پیشینیان و شاخصۀ مشترک مسلمانان معاصر است و از لحاظ فرهنگی و سیاسی و اقتصادی درهمآمیخته و غیرقابل جداسازی است» (سینگر، 1396: 379). کشور ایران و دیگر جوامع خاورمیانه از نظر کنشهای خیر، امور خیریه و فعالیتهای نیکوکارانه، تاریخی پرفرازوفرود داشتهاند. با این حال، میتوان گفت جوامع خاورمیانه در چند دهۀ اخیر شاهد یک چرخش و تغییر عمده در نوع خیریهها بودهاند.
در چند دهۀ گذشته، انواعی جدید از نهادهای مدنی و غیردولتیِ ایمانبنیاد (F.B. NGOs)[2] شروع به ظهور کردند که اساساً با تشکلهای سنتی اسلامی پیش ازخود متفاوت هستند. این نهادهای جدید از دین به عنوان منبع الهام یا انگیزه استفاده میکنند، اما گفتمان و فعالیتهایشان صراحتاً ماهیت مذهبی ندارد. علاوه بر این، برخلاف تشکلهای [سنتی] اسلامی، این سازمانهای غیردولتی جدیدتر خارج از مساجد فعالیت میکنند و فعالیتهای آنها شامل دروس دینی و موعظه[3] نمیشود؛ بلکه این نهادها در دفاتر مدرن و خارج از مساجد کار میکنند و تمایل به داشتن کارکنان حرفهای دارند و برای فعالیتهای خود به تعدادی زیاد از جوانان داوطلب متکی هستند. علاوه بر این، نهادهای جدید به جای استفاده از زبانِ [ثواب] خیریه که توسط نهادهای سنتی استفاده میشود، از زبان توسعه، ظرفیتسازی[4] و توانمندسازیِ[5] استفادهشده توسط نهادهای مدرن استفاده میکنند (Shehata, 2012: 84).
در خاورمیانه، ایران و مصر و ترکیه هم از جنبۀ اقتصادی و اجتماعی، عمدهترین کشورهای منطقه هستند (فوران، 1398: 33) و نقشی که این سه کشور «در شکلگیری رویکردها و جریانهای سنتی و بازاندیشانه در حوزۀ دین بر سایر مناطق فرهنگی جهان اسلام» داشتهاند (اعتمادیفرد، 1394: 67) بر اهیمت موضوع میافزاید. بنابراین، با توجه به اینکه در خاورمیانه نقش دین در خدمات اجتماعی افزایش یافته و در مطالعات اخیر برجسته شده است (Cnaan et al., 1999) و با عنایت به اهمیت سنتهای دینیِ خیرخواهی و نوعدوستی و نظامهای خیریه در سه کشور ایران، مصر و ترکیه و نیز تشابهات/ تمایزاتِ الگوهای خیریهگرایی در این جوامع، ضرورت دارد پژوهشی تطبیقی و مقایسهمحور (بررسی تفاوتها و مشابهتها) با رویکرد جامعهشناسی انجام شود؛ زیرا جهتگیری آیندۀ جامعه مدنیِ اسلامی به نسل جدید بازیگران اسلامی بستگی دارد. برخلاف بازیگران قبلی، هدف نسل جدید صرفاً حفظ هویت اسلامی نیست، بلکه به دنبال دسترسی بهتر به زندگی مدرن است؛ بنابراین، با وجود اینکه هنوز مذهبی هستند، ممکن است هنجارهای محافظهکارانه را در برخی ابعاد دیگر نیز به چالش بکشند (Zihnioğlu, 2018: 43).
از این رو، با توجه به رویکرد اصلی پژوهش (بررسی تطبیقی نظامهای خیریه یا خیریههای مذهبی در کشورهای ایران، مصر و ترکیه) و عطف به اینکه «هر نوع توصیف و تبیینی، تطبیقی است» (Smelser, 2003: 644)، مسئلهمندی و«پرسش کانونی»[6] و پرسش اصلی پژوهش حاضر که پژوهشگر درصدد پاسخگویی به آن است، چنین است: عوامل مؤثر بر رشد و گسترش نظامهای خیریه و نیز مهمترین تمایزات و اشتراکات خیریهگرایی و خیریههای مذهبیِ در ایران و مصر و ترکیه کداماند؟
2- ادبیات نظری و پیشینۀ پژوهش
محمدرضا پویافر (1399) در پژوهشی با عنوان «خیر ایرانی - خیر عراقی؛ مقایسۀ الگوی فعالیتهای خیر دینی ایرانیان و عراقیان در آیین پیادهروی اربعین» به این نتیجه رسیده است که یکی از ویژگیهای آیین پیادهروی اربعین، مشارکت در فعالیتها و خدمات رایگان داوطلبانه برای زائران است که مصداق «مفهوم خیر دینی» است. بر اساس یافتههای این پژوهش، هفت نوع فعالیت خیر دینی در خدمتدهی داوطلبانه برای زائران شناسایی شدهاند که عبارتاند از: اسکان و تغذیه، خدمات بهداشت و سلامت، خدمات فنی، فرهنگی و مذهبی، خدمات ویژۀ کودکان، سیاسی-ایدئولوژیکی و خدمات و تسهیلات سفر. همچنین، وی وضعیت سپهر خیر ایرانی و خیر عراقی را از نظر اشتراکات و تفاوتها بر اساس چندین مؤلفه مانند شیوۀ مدیریت و تأسیس موکبها، نقش حکومت در سازماندهی اجرایی اربعین، قومگرایی در ارائۀ خدمات، انگیزههای سیاسی و انقلابی از فعالیتهای خیر دینی، میزان رقابت برای خدمترسانی، رقابت برای ارائۀ خدمات، خلوص و سادگی و... مقایسه کرده است.
علیرضا صادقی (1400) در پژوهشی با عنوان «خیریهایشدن بقا»[7] به این نتیجه رسیده است که در ایران تشکلها و فعالیتهای خیریه «ضدجنبش حمایتی» در برابر پیشروی افسارگسیختۀ بازار نبودهاند، بلکه برعکس بازوی مدنی قدرتمندی برای گذار به جامعۀ بازار شدهاند. خود تهیدستان هم برای برطرفکردن نیازهای حیاتی و ضروریشان، بهجای مقابلۀ ایدئولوژیک علیه اقتصاد بازار، به خیّرین پناه میبرند. از نظر صادقی، خیریهها و سازمانهای مردمنهاد در عمل برای حکومتمندی سه کارکرد مهم داشتهاند: نخست برای ندارها زیستی در حد بقا (بخور و نمیر) فراهم کردهاند، دوم با تلطیف مطالبات رادیکالتر از تضادهای طبقاتی کاستهاند، و سوم با محبوسکردن حمایتشوندگان در خانهها و مکانهای کنترلشده، نظم شهر را حفظ کردهاند. از قضا، این سه کارکرد به خدمت یک هدف راهبردی درآمده بودند: پیشبرد برنامههای نئولیبرال دولت و کاستن از هزینههای اجتماعی و سیاسی آن.
امیرا میترمایر[8] (2019) در پژوهشی با عنوان «خیریۀ اسلامی به مثابۀ غیرسیاسی در مصر معاصر»[9] به این نتیجه رسیده است که در کشور مصر، خیریۀ اسلامی به صورت غیررسمی گسترش یافته است. در این کشور، بخشش مؤمنانه در حاشیۀ دولت اتفاق میافتد اما در قلب جامعه نهفته است. اقدامات خیرخواهانۀ روزانۀ مصریان را میتوان به معنای وسیع پیشنهادی هانا آرنت[10] سیاسی تلقی کرد: «تلاش شهروندان عادی برای شکلدادن به شرایط زیست جمعی خود...» اگر چه این چارچوب آرنتی به پژوهشگران کمک میکند تا فراتر از پارامترهای دولت، به سیاست فکر کنند، حتی چنین تصورات گستردهای دربارۀ سیاست با اینکه بخشندگان مؤمن در مصر چگونه اقداماتشان را درک میکنند، همخوانی ندارند. اینان در حالی که به فقرا کمک میکنند، معمولاً خود را به دور از امور اجتماعی و مادی میکشانند و ماورای آن، بهشت و خدا را مدنظر قرار میدهند؛ حتی اگر «ماورا» با «اینجا و اکنون» ارتباطی مستقیم نداشته باشد. قراردادن خدا در پیشزمینه[11]، و دیگری رنجدیده در پسزمینه[12]، هم درک لیبرالی از شفقت و هم ضرورت نئولیبرالی خودیاری[13] را مختل میکند. از آنجا که عمل متقابل با واسطه انجام میشود، قدرت انضباطی آن بر گیرنده محدود است و گیرندگان از صدمهای که بخشش (خیریه) ایجاد میکند، محافظت میشوند. میترمایر به این نتیجه میرسد که در مصر انسان هم ماندگاری و هم تعالی را مییابد. در این فرهنگ، گاهی خدا در جایگاه قانونگذار انتزاعی و قاضی بسیار دور است؛ در مواقع دیگر، خدا از نزدیک حضور دارد. این تأکید میتواند در زندگی افراد، از لحظهای به لحظۀ دیگر و از لحاظ تاریخی تغییر کند.
بورچگروینک[14] (2020) در پژوهشی با عنوان «ان.جی.اوییشدن خیریۀ اسلامی؛ ادعای مشروعیت در بسترهای نهادی در حال تغییر»[15] به این نتیجه رسیده است که سازمانهای رفاهی اسلامی در حال حاضر فرایندهای «ان.جی.اوییشدن»[16] یا «سازمان غیردولتیشدن» را طی میکنند. این پژوهش با تکیه بر دادههای کیفی از پاکستان، نروژ و بریتانیا، این موضوع را بررسی میکند که چگونه چند سازمان رفاه اسلامی که در جنبشهای سیاسی اسلامی تعبیه شدهاند، به «NGOهای مسلمان» تبدیل میشوند. ان.جی.اوییشدن خیریۀ اسلامی نه فقط به معنای تغییر در ساختار سازمانی و وضعیت حقوقی، بلکه تغییراتی عمیقتر در گفتمان و عملکرد سازمانی است و شیوههایی را نشان میدهد که سازمانها ادعای مشروعیت میکنند. برای ادعای مشروعیت به عنوان ارائهدهندگان کمک در تغییر محیطهای نهادی، سازمانها از منابع مذهبی و حرفهای قدرت استفاده میکنند. پژوهش حاضر با تحلیل ان.جی.اوییشدن خیریۀ اسلامی، اهمیت چارچوبهای هنجاری را در شکلدهی به مشروعیت سازمانی نشان میدهد و اهمیت مستمر جنبههای اخلاقی و متعالی گفتمانها، شیوهها و هویت ان.جی.اوهای مسلمان را روشن میکند.
گیزم زنسیرکی[17] (2024) در پژوهشی با عنوان «اجتماع مسلمان: نئولیبرالیسم، خیریه و فقر در ترکیه»[18] نشان میدهد از سال ۲۰۰۲، از زمان به قدرت رسیدن، حزب عدالت و توسعه به عنوان حزب حاکم ترکیه، کاهش فقر را به بخش اصلی برنامۀ سیاسی خود تبدیل کرده است. برنامۀ حزب عدالت و توسعه علاوه بر اصلاحات نئولیبرال، تأکیدی بر امور خیریۀ اسلامی داشته است که در تاریخ جمهوری ترکیه بیسابقه است. برای درک علل و پیامدهای این پدیده، زنسیرکی مفهوم «اجتماعی مسلمان» را به عنوان رژیمی معرفی میکند که شیوههای اقتصادی نئولیبرال را با تعهدات رفاهی از طریق عملکرد منحصربهفرد سازمانهای خیریه اسلامی گرد هم میآورد. زنسیرکی با تمرکز بر احتمالات زمینهای و سیالیت شیوههای اقتصادی اجتماعی-سیاسی مانند نئولیبرالیسم، سهمی مهم در این زمینه دارد. این پژوهش استدلال میکند تمرکز بر خیریه میتواند نحوۀ عملکرد سرمایهداری را آشکار کند. وی به طرزی قانعکننده نشان میدهد مداخلات اجتماعی به نام انساندوستی و خیریه، به دور از تضاد با سرمایهداری، در واقع میتوانند سازنده باشند. زنسیرکی در این پژوهش ترکیب ارزشهای مذهبی و عناصر نئولیبرال را به شیوههای پویا وانعطافپذیر بررسی میکند. اگرچه این مجموعههای دولتی نئولیبرالیسم اسلامی اشکالی جدید از سخاوت، مفاهیم متمایز فقر و روشهای بدیع ارتباط با دیگران در جامعه را ایجاد کردند، زنسیرکی نشان میدهد چگونه این رژیم رفاهی کارایی مدیریتی و رفاه عاطفی را به قیمت اهداف دیگری مانند برابری، توسعه یا عدالت در اولویت قرار میدهد. این پژوهش دریچهای به سوی زندگی روزمرۀ نئولیبرالیسم اسلامی میگشاید و در عین حال، آن نوع دغدغههای سیاسی را ترسیم میکند که به حکمرانی فقر در عصر سرمایهداری کنونی دامن میزنند.
در جمعبندی پژوهشهای پیشین باید گفت هر کدام از این پژوهشها از یک دیدگاه خاص و بعضاً تکبُعدی، موضع خیریه را بررسی کردهاند؛ برای مثال، زمان و مکان محدود مطالعه (پویافر، 1399)، تأکید بر وجوه منفی و تیرۀ خیریهگرایی (صادقی، 1400)، تأکید بر یک جامعۀ خاص (Mittermaier, 2020)، تأکید برای گذار و دگرگونی از خیریۀ سنتی به نهاد مدنی مدرن (Borchgrevink, 2020) یا نسبت خیریه و فقر و رفاه با سیاستهای نئولیبرال در یک کشور و در بازۀ زمانی محدود (Zencirci, 2024) و... . اما هیچ کدام در یک جغرافیای وسیعتر و با یک بازۀ زمانی طولانیتر و به شکل مقایسهای، خیریه و خیریهگرایی را مطالعه نکردهاند. از این رو، پژوهش حاضر میخواهد با ایجاد نوآوری و با قصد فراروی از پژوهشهای پیشین، با یک رویکرد مقایسهای و تطبیقی (بررسی اشتراکات و افتراقات)، درک و تحلیلی جدیدتر از نظامهای خیریه، به ویژه خیریههای مذهبی در سه کشور مورد مطالعه ارائه دهد و به فرماسیون متفاوت نظامهای خیریه در سه جامعۀ مورد مطالعه پاسخ بدهد.
برخی از پژوهشگران بین دو مفهوم خیریه و نوعدوستی (انساندوستی) از نظر انگیزه، هدف و خاستگاه مذهبی/ سکولار یا سنتی/ مدرن تفاوت قائل هستند؛ تا جایی که گفته میشود «خیریه دارای انگیزههای مذهبی و معنوی است و یا با متنهای دینی تداعی میشود، در حالی که در قرنهای ۱۹ و ۲۰، بشردوستی به حرکتهایی با رنگ و بوی سکولار و حرفهای و منطقی اشاره دارد» (سینگر، 1396: 45؛ کاپور، 1398: 17). با این حال، در پژوهش حاضر با مقداری تسامح، مفاهیم نظری نوعدوستی و دیگرخواهی را به سبب شمولیت و فراگیری آن برای تحلیل مفهومی و نظری خیریهها به کار گرفتهایم.
در حوزۀ وسیع مفاهیم نظری[19] مرتبط با نوعدوستی و دیگرخواهی، متفکران و صاحبنظران مختلف و مکاتب متعدد به نظریهپردازی و تتبعات و تکاپوهای نظری در حوزۀ خیریه و نوعدوستی توجه داشتهاند.[20] در میان متفکران صاحبنظر، کنت[21] با وجود پیشگامی در این حوزه و برجستهکردن مفهوم دیگرخواهی و «دیانت انسان» و الهامبخشی به سنت دورکیمی، زیمل[22] با وجود حساسیت به مفاهیم «صورتهای زیستی» و «انسان حسابگر» و لویناس[23] با تأکید بر «دیگری» و فکرکردن به او و ضرورت دوستداشتن دیگری، با توجه مقتضیات پژوهش حاضر، قدرت تبیینگری کمتری دارند و در ردیف متفکران منتخب و نهایی قرار نمیگیرند. چلبی به عنوان متفکری که در سه دهۀ اخیر، جایگاهی برجسته در علوم اجتماعی ایران داشته است، اگرچه در نوعشناسی وی، به ویژه مبادلۀ گرم متقارن (یاریگری) و مبادلۀ گرم نامتقارن (بخشش) اهمیت زیادی دارد، توان تحلیلی و تبیینی وی به طور کامل به کار پژوهش حاضر نمیآید. مرتضی فرهادی هم به عنوان پژوهشگر و نظریهپرداز ایرانی و تأکید خاص بر شرایط بومی و مقتضیات خاص اجتماعی و فرهنگی جامعۀ ایران، مفاهیم سهگانۀ خودیاری، همیاری و دیگریاری (نوعدوستی ناب و خالص) را مفهومسازی کرده است و اگرچه گونۀ سوم، یعنی دیگریاری، با پژوهش حاضر قرابت دارد، در مجموع، با توجه به مقتضیات و شرایط خاص پژوهش حاضر، در جمعبندی نهایی و به طور کامل، به کار پژوهش حاضر نمیآید. مکتب انتخاب عقلانی با توجه به اینکه همه چیز را از زاویۀ سود و محاسبه نفع و ضرر میبیند، قدرت تبیین اقدامات فداکارانه و خیرخواهانه و نوعدوستانۀ بدون چشمداشت را ندارد. مکتب مبادله هم بر اساس بدهبستان است و در آن، هر کمک، بخشش و دادنی لزوماً باید با جبران و برگشت همراه باشد؛ از این رو، توانایی تبیین بخشش و دهش یکسویه، گمنام و ناشناس را ندارد. مکتب کنش متقابل نمادین هم که عموماً بر سطح خرد (کنش روزمره) و درونگروه و همدلی با همگروه (افراد دارای فاصلۀ اجتماعی کمتر) متمرکز است، قدرت تبیین بخششهای فرامرزی، برونگروهی، کمک به افراد غریبۀ ناشناس و غیریتاندیشی را ندارد. در نتیجه، به دلایلی که مطرح شد، این سه مکتب هم از تحلیل نهایی پژوهش حاضر خارج میشوند.
در این میان، پنج متفکر منتخب، یعنی: 1. زوج موس/دورکیم[24]، 2. زوج ژیژک/کاپور[25] و 3. سینگر با توجه به مختصات دستگاه نظریشان، بیشتر به کار پژوهش حاضر میآیند. این پنج متفکر منتخب در یک صورتبندی برساختی[26]، نمایندۀ سه سنت فکریِ برجسته در ساحت اندیشۀ اجتماعیِ خیرخواهی هستند. این سه سنت را میتوان اینگونه نامگذاری کرد: الف. خیریهگرایی مشروط[27] (موس/ دورکیم)، ب. خیریهگرایی ایجابی[28] (سینگر)، پ. خیریهگرایی سلبی[29] (ژیژک و کاپور)؛ اما دلیل انتخاب این متفکران و سه سنت فکری:[30]
دلیل انتخاب موس/ دورکیم: موس در مقام یک مردمشناس و دورکیم در مقام یک عالم اجتماعی ژرفبین و به عنوان یکی از بنیانگذاران جامعهشناسی، در زمانهای که فردگرایی افراطی، گریز از مسئولیت اجتماعی، رقابت روزافزون برای موفقیت فردی، عافیتطلبی، سیاستگریزی، تضعیف عامگرایی و تشویق خاصگرایی و به عبارت موجز «کاهش همبستگی اجتماعی»، تهدیداتی جدی برای زیست اجتماعی ما هستند، میراث فکری موس/ دورکیم میتواند در اعاده و بازیابی انسان تام اجتماعی و نیز در ساحت اندیشهورزی اجتماعی و کنشگری مدنی و پذیرش مسئولیت اجتماعی راهگشا و الهامبخش باشد.
دلیل انتخاب سینگر: در شرایطی که مکاتب و نحلههایی همچون مکتب رفتار عقلانی (افرادی مانند گری بکر[31]) و مکتب مبادله (افرادی مانند پیتر بلاو[32]) و... هرگونه مسئولیتپذیری اجتماعی و کنش خیرخواهانه و نوعدوستانه را ذیل رفتار محاسبهگرانۀ سود و زیان و دودوتا چهارتا کردن و در مسیر تلاش برای کسب قدرت، پرستیژ اجتماعی، آبرو و حشمت، شهرت، خوشنامی و... میدانند و از نظر ایشان، انسانها با محاسبۀ سودِ بیشینه و زیانِ کمینه در یک عمل اجتماعی (چربش سود بر ضرر و کسب دستاورد حداکثری)، اگر نتیجه و خروجی آن عمل اعتبار اجتماعی و به چشم دیگران بزرگآمدن باشد، انجام رفتار خیرخواهانه را توجیهپذیر میدانند، در این میان، سینگر به عنوان نماینده و نماد «جنبش دیگردوستی مؤثر» در دفاع از اندیشۀ مسئولیت اجتماعی انسانها و خیرخواهیِ عامگرایانه حضوری فعال دارد و اندیشه و باور خیرخواهی و نوعدوستیِ بدون چشمداشت و فارغ از هر گونه مرزبندی هویتی را تبلیغ و ترویج میکند.
دلیل انتخاب ژیژک/ کاپور: این زوج با پذیرش مسئولیت اجتماعی روشنفکر، برای مقابله با نتایج خودخواهی افراطی و فردگرایی ویرانگر و سیاستزدایی از جامعه و نیز برای یادآوری علل بنیادین شرایط نابهسامان موجود، با نگاهی متفاوت و با نقد ساختارهای درهمتنیدۀ اقتصادِ سیاسی سرمایهداری، کل داستان را نوعی بازی در زمین نظام سرمایهداری و پذیرش قواعد این بازی و نظام میبینند و ضمن برجستهکردن نقش ساختار اقتصادِ سیاسی و نظم سیاسی-حقوقی مستقر در پدیدآیی وضع موجود و نیز با نقد اندیشههای نئولیبرال (که در پی مسئولیتزدایی از حکومتها هستند)، نقش آن را در ترویج و میداندادن به فعالیتهای خیرخواهانه به چالش میکشند.
3- روش پژوهش
روش پژوهشی اتخاذشده در اینجا روش تطبیقی است. اجمالاً میتوان گفت «روش تطبیقی مبتنی بر مقایسه برای فهم مشابهتها و تفاوتهای میان واحدهاست» (غفاری، 1388: 76). سی. رایت میلز[33] معتقد است پژوهشهای دانشمندان علوم اجتماعی دربارۀ نهادهای اجتماعی بیشتر تطبیقی بودهاند (میلز، 1387: 160). در حوزۀ علوم اجتماعی و جامعهشناسی، پژوهش تطبیقی را میتوان پژوهشی تعریف کرد که به صورت نظاممند کوشش میکند با ارائۀ مدارک و مستندات تجربی، واحدها و واقعیتهای اجتماعی را با یکدیگر مقایسه کند (میرزایی، 1402: 71).
با توجه به اینکه بررسی کلی نظامهای خیریه و وضعیت خیریهگرایی در هر کشور سیمایی عمومی از کنشهای خیر و خیریهگرایی به ما میدهد، این سیما فقط در سطح باقی میماند و دقیق و عمیق نیست. از طرف دیگر، توجه و تمرکز صرف بر سه مؤسسۀ خیریه (تحت عنوان مطالعۀ موردی) اگرچه اطلاعاتی جالب توجه و ذیقیمت را در اختیار ما میگذارد، این سبک پژوهش نمیتواند نشانگر و مدعی ترسیم سیمای عمومی وضعیت خیریهگرایی در هر سه جامعه باشد. بهناچار و برای افزودن غنای کار و اقناعبخشبودن یافتههای پژوهش، «تحلیل دوسطحی» را انتخاب کردهایم؛ یعنی از یک سو، «واحد تحلیل»[34] ما سطح کلان، یعنی جامعه یا کشور، است (سیمای عمومی و کلی خیریه و نظامهای خیریه در جامعۀ مدنظر) و از سوی دیگر، واحد تحلیل ما سازمان یا انجمن است (مطالعۀ عمقی و تفصیلی انجمن مورد مطالعه). از این رو، با عنایت به اهداف پژوهش، میتوان گفت پژوهش حاضر مطالعهای تطبیقی (مقایسۀ نظامهای خیریه و خیّرِ مذهبی در جوامع خاورمیانه)، ذیل سنت کیفی (توصیف ژرف) و از نوع موردمحور (مطالعۀ موردی سه مؤسسۀ خیریۀ مذهبی) و با موارد معدود و کم یا N کوچک (سه کشور ایران، مصر و ترکیه) خواهد بود. با این تفاسیر، در اینجا، پژوهشگر به دنبال ژرفانگری، تفصیل بیشتر، توصیف تفصیلی و تشریح عمیق فرایندهای اجتماعی سیاسی مؤثر بر نظامهای خیریه در تعدادی معدود از موارد (ایران و مصر، ترکیه) خواهد بود. راگین [35] یکی از ارزشمندترین ویژگیهای رویکرد تطبیقیِ کیفیِ موردمحور را «برقراری دیالوگ عمیق میان دادهها و ایدههای محقق» میداند (راگین، 1397: 85). به طور خلاصه، پژوهش حاضر به عنوان پژوهشی تطبیقی و در سنت کیفی و با موارد معدود، یعنی N کوچک، انجام شده است.
در اینجا، برای ایران «مؤسسۀ خیریه و عامالمنفعۀ دارالاکرام حضرت ابوالفضل العباس»[36]، برای مصر «جمعیت خیریۀ الاورمان»[37] و برای ترکیه «انجمن کمک و همبستگی کیمسه یوک مو»[38] در نظر گرفته شده است[39]. از این رو، در اینجا، انجمنهای خیریۀ دارالاکرام ایران، دارالاورمان مصر و کیمسه یوک مو ترکیه در کلیت خود و به مثابۀ یک امر تام اجتماعی و در متن و بافتار تاریخی، فرهنگی و سیاسی خاص خود و در ابعاد مختلف (مؤسسان، جامعۀ هدف، وضعیت فعالیت، نحوۀ ارائۀ خدمات، نحوۀ ارتباط و الهامگیری از آموزههای دینی، نحوۀ تأمین منابع مالی و...) بررسی میشوند.
برای جمعآوری دادهها و همچنین به منظور غنابخشیدن و اعتباردادن به یافتهها از تکنیکهایی مختلف مانند:
4- یافتههای پژوهش
در این قسمت، یافتههای پژوهش در سه بخش: 1. علل رشد و گسترش نهادهای خیریه در خاورمیانه، 2. بررسی خیریهگرایی سه جامعۀ مورد مطالعه طبق تحلیل ثانویۀ دادههای حاصل از پیمایشهای جهانی و 3. بررسی تطبیقیِ موردمحورِ خیریههای مذهبی در سه کشور مورد مطالعه ارائه میشود.
1-4 علل رشد و گسترش نهادهای خیریه در خاورمیانه
با نگاه جامعهشناسیِ تاریخی به منطقۀ خاورمیانه و بررسی تاریخ و نیز بسترهای سیاسی و فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی این منطقه، میتوان گفت عوامل متعددی موجب رشد و گسترش خیریهها و به ویژه خیریههای مذهبی مدرن در این منطقه شدهاند. برخی از مهمترین این عوامل عبارتاند از:
از این رو، از ترکیب و برهمکنش این عوامل و شرایط زمینهای با برخی شرایط و عوامل دیگر، موقعیت برای حضور نهادهای مدنی و خیریه و داوطلب و خیریههای مذهبی فراهم شده است. به تعبیر دیگر، ورود خیریهها و نهادی مدنی و داوطلب به این حوزهها بخشی از سر انتخاب و تمایل و بخشی از سر اضطرار بوده است.
2-4 بررسی خیریهگرایی سه جامعۀ مورد مطالعه طبق تحلیل ثانویۀ دادههای حاصل از پیمایشهای جهانی
یکی از راههای بررسی وضعیت امر اجتماعی خیر، کنشهای خیرخواهانه و نهادهای خیریه در یک کشور و بازنمایی سیما و تصویری قابل فهم از نظام خیریه در آن کشور (تحلیل در سطح کلان و جامعه)، استناد به شاخصها، مقیاسها، آمار و ارقام و دادههای پراستناد جهانی است که توسط مؤسسهها و نهادهای معتبر علمی و بینالمللی تهیه شده باشد.
1-2-4 تحلیل ثانویۀ دادههای حاصل از بنیاد کمک خیریهها (CAF)
استناد ما در این بخش به آمار و دادههایی است که «بنیاد کمک خیریهها» یا (CAF) از سال 2010 تا کنون ارائه کرده است. این دادههای بینالمللی بر اساس «شاخص جهانی دهش» (WGI)[43] سه رفتار نیکوکارانه در نظر گرفته میشود و مورد پرسش قرار میگیرد. این سه رفتار عبارتاند از: کمک به یک فرد غریبه، پرداخت و اهدای پول به مؤسسههای خیریه، تخصیص وقت به فعالیتهای داوطلبانه. سپس با محاسبۀ میانگین امتیاز هر سه رفتار و محاسبات آماری دیگر، رتبه و امتیاز هر کشور در دامنۀ یک مقیاس به دست میآید. حال مسأله این است که وضعیت نهادمندی و کنشهای خیریه در کشورهای ایران، مصر و ترکیه و به عبارتی، خیریهگرایی ایرانیان، مصریان و ترکیهایها مطابق با این شاخصهای سهگانه چگونه است.
در تحلیل دادههای متأخر و جدیدترین پیمایش CAF (طبق امتیازات شاخص جهانی دهش (WGI) در سال 2024، همانطور که جدول 1 و شکل 1 نشان میدهند، کشور ایران در سه شاخص تحت بررسی از امتیاز بالاتر و جایگاهی بهتر نسبت به دو کشور دیگر برخوردار است.
جدول 1. وضعیت خیریهگرایی در سه کشور مورد مطالعه (طبق امتیازات WGI) در جدیدترین پیمایش CAF در سال 2024
Table 1. The state of philanthropy in the three countries studied (according to WGI scores) in the most recent CAF survey in 2024
|
کشور |
امتیاز در شاخص کمک به افراد غریبه |
امتیاز در شاخص کمک پولی به امور خیریه |
امتیاز در شاخص تخصیص وقت به فعالیتهای داوطلبانه |
میانگین امتیاز در سه شاخص |
رتبه در جهان |
رتبه در منطقه خاورمیانه |
|
ایران |
69 |
58 |
16 |
47 |
27 |
4 |
|
مصر |
72 |
10 |
3 |
28 |
128 |
12 |
|
ترکیه |
56 |
22 |
10 |
29 |
122 |
11 |
) CAF, 2024: 16-18 (
برای نمونه، کشور مصر در شاخص «کمک به افراد غریبه» برتری 3درصدی به ایران و 16درصدی به ترکیه دارد، ولی در شاخص «کمک پولی به امور خیریه»، کشور ایران از یک برتری حدوداً 6برابری نسبت به کشور مصر و یک برتری حدوداً 5/2برابری نسبت به کشور ترکیه برخوردار است. در شاخص «تخصیص وقت به فعالیتهای داوطلبانه» وضعیت هر سه کشور نسبت به دیگر کشورهای جهان نامناسب است؛ با این حال، کشور ایران در این شاخص نسبت به دو کشور ترکیه و مصر وضعیت بهتری دارد؛ یعنی در این شاخص، کشور ایران از برتری 5برابری نسبت به کشور مصر و از برتری 5/1برابری نسبت به کشور ترکیه برخوردار است. در نهایت، در پیمایش اخیر، رتبۀ منطقهای (خاورمیانه) و جهانی برای کشور ایران به ترتیب 3 و 27، برای کشور مصر 12 و 128 و برای کشور ترکیه 11و 122 است. دلیل این اختلاف امتیاز و رتبه را بهراحتی نمیتوان تبیین کرد. قطعاً شرایط مالی و اقتصادی مانند «درآمد سرانه» یا «مرئیبودن فقر» نمیتواند یک متغیر تأثیرگذار باشد؛ زیرا برای مثال، کشور ترکیه بهمراتب از نظر درآمد سرانه و دیگر شاخصهای اقتصادی نسبت به ایرانیان بالاتر است، ولی 95 پله اختلاف امتیاز دارد. و از طرفی، فقر در مصر نسبت به ایران و ترکیه آشکارتر و رؤیتپذیرتر (از نظر ترغیب و تحریک شهروندان متمول برای کمک به همنوعان فقیر) است، ولی جایگاه آن 101 پله از ایران پایینتر است. احتمالاً عوامل و متغیرهایی دیگر موجب این اختلاف امتیاز شدهاند.
شکل 1. مقایسۀ وضعیت خیریهگرایی در سه کشور مورد مطالعه (طبق امتیازات WGI) و در جدیدترین پیمایش CAF در سال 2024
Figure 1. Comparison of the state of philanthropy in the three countries studied (according to WGI scores) and in the most recent CAF survey in 2024
نکتۀ دیگر که میتوان از تحلیل ثانویۀ دادههای جهانی CAF استنباط کرد این است که روند تغییرات در امر اجتماعی خیریهگرایی (طبق سه شاخص جهانی دهش) در طی زمان قابل تأمل است.
شکل 2. روند تغییرات وضعیت خیریهگرایی ایرانیها طبق سه شاخص جهانی دهش (WGI) در سالهای 2010-2024
Figure 2. Trends in Iranians' charitable giving according to the three Global Giving Indexes (WGI) from 2010 to 2024
شکل 3. روند تغییرات وضعیت خیریهگرایی مصریها طبق سه شاخص جهانی دهش (WGI) در سالهای 2010-2024
Figure 3. Trends in the philanthropic status of Egyptians according to the three Global Giving Indexes (WGI) in the years 2010-2024
شکل 4. روند تغییرات وضعیت خیریهگرایی ترکیهایها طبق سه شاخص جهانی دهش (WGI) در سالهای 2010-2024
Figure 4. Trends in the philanthropy status of Turkish people according to the three Global Giving Indexes (WGI) in the years 2010-2024
2-2-4 بررسی تطبیقی طبق دادههای موج هفتم پیمایش ارزشهای جهانی WVS
علاوه بر دادههای گزارشهای جهانی و سالیانۀ CAF، در اینجا برای مقایسۀ وضعیت خیریهگرایی در این سه کشور باید گزارشها و دادههای پیمایش ارزشهای جهانی (WVS) در موج هفتم (2017-2022) را بررسی کرد.
یکی از نکات مهم در بررسی و تحلیل کنش اجتماعی خیر و نهادهای خیریهای، توجه به میزان عضویت (شامل فعال و غیرفعال) شهروندان در مؤسسهها و نهادهای خیریه است (جدول 2).
جدول 2. بررسی میانگین وضعیت عضویت در نهادهای خیریه در سه کشور تحت بررسی در موج هفتم WVS
Table 2. Survey of average status of membership in charitable organizations in the three countries surveyed, in the seventh wave of the WVS
|
دستهبندی و مقولهها |
جنس |
سن |
جمع سطری |
||||
|
مرد |
زن |
زیر 29 سال |
30 تا 49 سال |
50 سال و بیشتر |
|||
|
وضعیت ایران در موج هفتم ارزشهای جهانی |
عضو نیستم |
3/66 |
2/72 |
6/73 |
1/70 |
9/61 |
2/69 |
|
عضو غیرفعال |
1/20 |
6/17 |
4/16 |
7/18 |
3/22 |
9/18 |
|
|
عضو فعال |
6/13 |
2/10 |
10 |
2/11 |
8/15 |
9/11 |
|
|
نمیدانم/ بیپاسخ |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
|
|
جمع ستونی |
766 |
733 |
420 |
738 |
341 |
1499 |
|
|
دستهبندی و مقولهها |
جنس |
سن |
جمع سطری |
||||
|
مرد |
زن |
زیر 29 سال |
30 تا 49 سال |
50 سال و بیشتر |
|||
|
وضعیت مصر در موج و هفتم ارزشهای جهانی |
عضو نیستم |
9/93 |
3/95 |
6/91 |
7/95 |
4/95 |
6/94 |
|
عضو غیرفعال |
5/3 |
5/3 |
2/3 |
9/2 |
1/3 |
5/3 |
|
|
عضو فعال |
6/2 |
1 |
2/3 |
2/1 |
5/1 |
8/1 |
|
|
نمیدانم/ بیپاسخ |
0 |
2/0 |
0 |
2/0 |
0 |
1/0 |
|
|
جمع ستونی |
621 |
579 |
310 |
562 |
328 |
1200 |
|
|
دستهبندی و مقولهها |
جنس |
سن |
جمع سطری |
||||
|
مرد |
زن |
زیر 29 سال |
30 تا 49 سال |
50 سال و بیشتر |
|||
|
وضعیت ترکیه در موج هفتم ارزشهای جهانی |
عضو نیستم |
1/93 |
1/91 |
4/91 |
3/93 |
7/90 |
1/92 |
|
عضو غیرفعال |
1/5 |
8/4 |
5/5 |
1/4 |
8/5 |
9/4 |
|
|
عضو فعال |
2/1 |
2/1 |
1 |
3/1 |
3/1 |
2/1 |
|
|
نمیدانم/ بیپاسخ |
6/0 |
3 |
1/2 |
3/1 |
1/2 |
7/1 |
|
|
جمع ستونی |
1207 |
1208 |
712 |
1086 |
616 |
2415 |
|
( 2022: 33-34,WVS)
طبق دادههای موج هفتم (2017-2022) از پیمایش ارزشهای جهانی یا WVS، آنطور که در جدول 2 قابل مشاهده است، در ایران 2/69 درصد از پاسخگویان اعلام کردهاند عضویتی در مؤسسهها و سازمانهای خیریه ندارند و 8/30 درصد از پاسخگویان اعلام کردهاند عضویت (9/18 درصد فعال و 9/11 درصد غیرفعال) در مؤسسهها و سازمانهای خیریه دارند. در مصر، 6/94 درصد از پاسخگویان اعلام کردهاند عضویتی در مؤسسهها و سازمانهای خیریه ندارند و فقط 4/5 درصد از پاسخگویان اعلام کردهاند عضویت (5/3 درصد فعال و 8/1 درصد غیرفعال) در مؤسسهها و سازمانهای خیریه دارند. همچنین، در ترکیه، 1/92 درصد از پاسخگویان اعلام کردهاند عضویتی در مؤسسهها و سازمانهای خیریه ندارند و 1/6 درصد از پاسخگویان اعلام کردهاند عضویت (9/4 درصد فعال و 2/1 درصد غیرفعال) در مؤسسهها و سازمانهای خیریه دارند. در اینجا، شاهد برتری 6برابری ایران نسبت به مصر و 5برابری نسبت به ترکیه از نظر عضویت در مؤسسهها و سازمانهای خیریه هستیم؛ اگرچه نمیتوان با قاطعیت دلایل این اختلاف آماری در عضویت در سازمانهای خیریه را تحلیل کرد، شاید عواملی مانند پیشینه و بافت مذهبی متفاوت (تشیع/ تسنن)، اعتقاد به خیر اجتماعی، میل به تشکلگرایی و رفتارهای نهادمند، فراوانی و در دسترس بودن مؤسسههای خیریه، شرایط آسان عضویت و فعالیت و... تا حدودی این موضوع را توضیح دهند.
همچنین، طبق این دادهها، آنگونه که در جدول 2 قابل مشاهده است، در هر سه کشور مردان بیش از زنان در مؤسسهها و سازمانهای خیریه مشارکت و عضویت داشتهاند. علاوه بر این، در ایران افراد مسن و بزرگسال با 38 درصد نسبت به دو گروه سنی دیگر، یعنی میانسالان با 30 درصد و جوانان با 26 درصد، عضویت بیشتری در مؤسسههای خیریه داشتهاند. در اینجا، به عبارت دیگر، بین افزایش سن و عضویت (شامل فعال و غیرفعال) در مؤسسهها و سازمانهای خیریه رابطۀ همبستگی مثبت برقرار است. در مصر برعکس، افراد جوان با 4/6 درصد نسبت به دو گروه سنی دیگر، بزرگسالان با 6/4 درصد و میانسالان با 1/4 درصد، عضویت بیشتری در مؤسسههای خیریه داشتهاند. در نهایت اینکه در ترکیه افراد مسن و بزرگسال با 1/7 درصد نسبت به دو گروه سنی دیگر، یعنی جوانان با 5/6 درصد و میانسالان با 4/5 درصد، عضویت بیشتری در مؤسسههای خیریه داشتهاند.
یکی از دیگر نکات مهم در بررسی و تحلیل کنش اجتماعی خیر و نهادهای خیریهای، توجه به میزان اعتماد شهروندان به مؤسسههای خیریه است.
جدول 3. بررسی میانگین وضعیت اعتماد به نهادهای خیریه در سه کشور تحت بررسی طبق گزارشهای WVS
Table 3. Survey of the average state of trust in charitable institutions in the three countries studied, according to WVS reports
|
دستهبندی و مقولهها |
جنس |
سن |
جمع سطری |
|||||
|
مرد |
زن |
زیر 29 سال |
30 تا 49 سال |
50 سال و بیشتر |
||||
|
میانگین وضعیت ایران در موج هفتم ارزشهای جهانی |
اعتماد بسیار زیاد |
8/29 |
5/28 |
7/31 |
2/26 |
6/32 |
2/29 |
|
|
اعتماد زیاد |
8/51 |
7/52 |
1/48 |
9/54 |
6/51 |
2/52 |
||
|
چندان اعتماد ندارم |
2/10 |
7/11 |
2/11 |
11 |
6/10 |
9/10 |
||
|
اصلا اعتماد ندارم |
3/7 |
7 |
6/8 |
6/7 |
4/4 |
1/7 |
||
|
نمیدانم/ بیپاسخ |
9/0 |
1/0 |
5/0 |
4/0 |
9/0 |
5/0 |
||
|
جمع ستونی |
100 |
100 |
100 |
100 |
100 |
100 |
||
|
دستهبندی و مقولهها |
جنس |
سن |
جمع سطری |
|||||
|
مرد |
زن |
زیر 29 سال |
30 تا 49 سال |
50 سال و بیشتر |
||||
|
میانگین وضعیت مصر در موج هفتم ارزشهای جهانی |
اعتماد بسیار زیاد |
6/6 |
8/12 |
11 |
7/10 |
4/6 |
6/9 |
|
|
اعتماد زیاد |
5/37 |
1/31 |
39 |
6/32 |
2/33 |
4/34 |
||
|
چندان اعتماد ندارم |
6/20 |
5/15 |
21 |
7/18 |
6/14 |
2/18 |
||
|
اصلا اعتماد ندارم |
9/16 |
8/13 |
2/13 |
18 |
11/13 |
4/15 |
||
|
نمیدانم/ بیپاسخ |
4/18 |
8/26 |
8/15 |
1/20 |
6/32 |
4/22 |
||
|
جمع ستونی |
100 |
100 |
100 |
100 |
100 |
100 |
||
|
دستهبندی و مقولهها |
جنس |
سن |
جمع سطری |
|||||
|
مرد |
زن |
زیر 29 سال |
30 تا 49 سال |
50 سال و بیشتر |
||||
|
میانگین وضعیت ترکیه در موج هفتم ارزشهای جهانی |
اعتماد بسیار زیاد |
7/10 |
3/13 |
7/10 |
2/12 |
3/13 |
12 |
|
|
اعتماد زیاد |
9/46 |
4/45 |
2/46 |
8/45 |
6/46 |
1/46 |
||
|
چندان اعتماد ندارم |
7/26 |
2/24 |
8/27 |
4/25 |
7/22 |
4/25 |
||
|
اصلا اعتماد ندارم |
12 |
2/13 |
10 |
7/13 |
6/13 |
6/12 |
||
|
نمیدانم/ بیپاسخ |
7/3 |
9/3 |
4/5 |
5/3 |
7/3 |
9/3 |
||
|
جمع ستونی |
1207 |
120 |
712 |
1086 |
616 |
2415 |
||
( 2022: 23-24,WVS)
طبق دادههای موج هفتم از ارزشهای جهانی یا WVS، آنطور که در جدول 3 قابل مشاهده است، در ایران بیش از چهارپنجم یا 4/81 درصد از پاسخگویان اعلام کردهاند «اعتماد زیاد و خیلی زیاد» به نهادهای خیریه دارند و حدود یکپنجم یا 9/18 درصد هم اعلام کردهاند اعتمادی (چندان یا اصلاً) به بنیادهای خیریه ندارند. در مصر کمتر از نیمی یا حدود 44 درصد از پاسخگویان اعلام کردهاند «اعتماد زیاد و خیلی زیاد» به سازمانهای خیریه دارند و بیش از یکسوم یا 6/33 درصد هم اعلام کردهاند اعتمادی (چندان یا اصلاً) به به نهادهای خیریه ندارند و بیش از یکپنجم 4/22 درصد هم پاسخ روشنی به این پرسش ندادهاند. در ترکیه هم وضعیت اعتماد به خیریهها اینگونه بوده است: حدود 58 درصد از پاسخگویان اعلام کردهاند «اعتماد زیاد و خیلی زیاد» به خیریهها دارند و حدود 37 درصد هم اعتماد چندانی به این نهادها ندارند و 4 درصد هم پاسخ روشنی به این پرسش ندادهاند.
همچنین، طبق این دادهها، آنطور که در جدول 3 قابل مشاهده است، در ایران زنان هماندازۀ مردان به مؤسسههای خیریه اعتماد دارند (2/81 درصد در برابر 6/81 درصد). همچنین، در مصر مردان تقریباً به میزان زنان ابراز داشتهاند به نهادهای خیریه «اعتماد زیاد و خیلی زیاد» دارند (حدود 44 درصد). وضعیت در ترکیه اینگونه است: زنان اندکی (1 درصد) بیش از مردان ابراز داشتهاند که به نهادهای خیریه «اعتماد زیاد و خیلی زیاد» دارند.
از نظر تفکیک و گروهبندی سنی، باید گفت آنطور که در جدول 3 قابل مشاهده است، در ایران، افراد مسن و بزرگسال با 2/85 درصد نسبت به دو گروه سنی دیگر، یعنی میانسالان با 1/81 درصد و جوانان 8/79درصد، اعتماد بیشتری به مؤسسههای خیریه داشتهاند. در ترکیه، وضعیت اعتماد گروهبندیهای سنی همانند ایران است: افراد مسن و بزرگسال و میانسالان با 60 درصد نسبت به گروه سنی میانسالان با 58 درصد و جوانان با 57 درصد، اعتماد بیشتری به مؤسسههای خیریهها داشتهاند. به عبارت دیگر، در ایران و ترکیه، بین افزایش سن و اعتماد به نهادها و سازمانهای خیریه رابطۀ همبستگی مثبت برقرار است؛ یعنی هرچه سن افراد بالاتر میرود، میزان اعتماد به نهادها و مؤسسههای خیریه نیز افزایش مییابد. اما در مصر وضعیت به گونهای دیگر است؛ افراد گروه سنی جوانان با 50 درصد بیش از دو گروه سنی دیگر یعنی میانسالان با 3/43 درصد و گروه مسن و بزرگسال با 6/39 درصد، اعتماد بیشتری به مؤسسههای خیریه داشتهاند. به عبارت دیگر، در مصر بین افزایش سن وکاهش اعتماد به مؤسسهها و سازمانهای خیریه رابطۀ همبستگی معکوس خفیفی برقرار است؛ یعنی هرچه سن افراد بالاتر میرود، میزان اعتماد آنها به نهادهای خیریه به طور خفیف کاهش مییابد.
3-4 بررسی تطبیقیِ موردمحورِ خیریههای مذهبی در سه کشور مورد مطالعه
در اینجا، برای تحلیل در سطح انجمنی و سازمانی، یعنی بررسی تطبیقی کنش خیر مذهبی و نهادهای خیریۀ مذهبی، یعنی مؤسسۀ خیریه و عامالمنفعۀ دارالاکرام حضرت ابوالفضل العباس (ایران)، مؤسسۀ دارالاورمان یا جمعیت خیریۀ الاورمان (مصر) و انجمن کمک و همبستگی کیمسه یوک مو (ترکیه) تعدادی مؤلفه استخراج شدهاند[44] که مهمترین مؤلفههای تحت بررسی تطبیقی به شرح زیر هستند:
جدول 4. تحلیل تطبیقی موردمحور خیریههای مذهبی در سه کشور مورد مطالعه
Table 4. Case-based comparative analysis of religious charities in the three countries studied
|
حوزۀ مطالعاتی مؤلفههای مورد مقایسه |
ایران |
مصر |
ترکیه |
||
|
1 |
مؤسسۀ خیریۀ مورد مطالعه |
مؤسسۀ خیریه و عامالمنفعۀ دارالاکرام حضرت ابوالفضل العباس (ع) |
جمعیت خیریۀ الاورمان (دارالاورمان) |
انجمن کمک و همبستگی کیمسه یوک مو |
|
|
2 |
سال تأسیس |
2001 |
1993 |
2002 |
|
|
3 |
شرایط و زمینۀ اجتماعی تأسیس |
تقریباً عادی |
افزایش تعداد ایتام و کودکان بیسرپرست |
بعد از وقوع زلزلۀ سال 1999 |
|
|
4
|
مرجع دولتی نظارت و کسب مجوز |
وزارت کشور |
وزارت همبستگی اجتماعی |
وزارت کشور |
|
|
5 |
منابع مالی و نحوۀ تأمین آن |
با توجه به ممنوعیت اخلاقی فعالیت اقتصادی، کمکهای مالی حامیان و خیّران و نیز بخشی از وجوهات شرعی مقلدان برخی از مراجع تقلید |
منابع مالی دروندینی و شرعی (زکات، کفارات و نذورات) و سپس کمکهای مالی متنوع مردمی |
عمدتاً حمایتها و کمکهای سرمایهگذاران، صاحبان صنایع و تجار ترک و سپس کمکهای مردمی و زکات |
|
|
6 |
جامعۀ هدف |
دانشآموزان بااستعداد ولی فاقد سرپرست مؤثر در ایران |
فقرا و نیازمندان (با تأکید بر ایتام، زنان سرپرست خانوار و مردان ناتوان در امرار معاش خانواده) مصر |
مصیبتدیدگان قحطی و گرسنگی، سیل و زلزله، جنگ و دیگر بحرانهای اجتماعی (عمدتاً آسیا و آفریقا) |
|
|
7 |
تمرکز اصلی |
آموزشوپرورش |
توسعۀ پایدار |
امداد بینالمللی و کمکهای اضطراری |
|
|
8 |
مرزیبندی هویتی، دینی، قومی، نژادی و... در انتخاب دریافتکنندگان خدمات |
عامگرایانه و فاقد هر گونه مرزبندی هویتی، دینی، قومی، نژادی و... |
عامگرایانه و فاقد هر گونه مرزیندی هویتی، دینی، قومی، نژادی و... |
عامگرایانه و فاقد هر گونه مرزیندی هویتی، دینی، قومی، نژادی و... |
|
|
9 |
شعار و چشم اندازاصلی |
توسعۀ انسانی: از تحصیل کودکان تا شهروندان خوب |
از خیریه تا پایداری؛ چشماندازی جدید برای یک زندگی پایدار |
آنجا [برای کمککردن]کسی هست؟ |
|
|
10 |
فعالیت برونمرزی و بینالمللی |
موردی مشاهده نشد. |
2 مورد دربارۀ فلسطین |
عمدتاً بر اهداف بینالمللی و پروژههای برونمرزی در بیش از 40 کشور جهان تمرکز کرده است. |
|
|
11 |
وابستگی به شخصیتها و مراجع دینی، نهادهای مذهبی و... |
وابستگی خاصی مشاهده نشد. |
وابستگی خاصی مشاهده نشد. |
الهام و تأثیرپذیری از افکار و اندیشههای فتحاله گولن، مصلح دینی، رهبری فکری و پدر معنوی جنبش هیزمت |
|
|
12 |
روابط و مناسبات با دولت وقت |
بدون چالش |
بدون چالش |
حسنه و عالی تا 2016، سرکوب و تعطیل از سوی دولت از جولای 2016 به بعد |
|
|
13 |
ماهیت دینیبودن مؤسسۀ خیریه |
13-1. اسم و عنوان |
مذهبی( استفاده از اسم قدسی و دینی) |
فاقد اسم قدسی و دینی |
فاقد اسم قدسی و دینی |
|
13-2. انگیزه و نیرو محرکه |
متأثر و الهامگرفته از آموزههای الهیاتی (اسلامی-شیعی) برای فعالیت |
متأثر و الهامگرفته از آموزههای الهیاتی اسلامی برای فعالیت |
متأثر و الهامگرفته از آموزههای الهیاتی اسلامی برای فعالیت |
||
|
13-3. استفاده از وجوهات شرعی و منابع مالی دروندینی |
استعلام از دفتر چند تن از مراجع تقلید و موافقت با استفاده از بخش و سهمی از وجوهات شرعی مرجع مربوط |
دریافت زکات آنلاین و گوشت قربانی و سایر نذورات |
دریافت زکات و گوشت قربانی و سایر نذورات |
||
|
14 |
حامیان شاخص یا شناختهشده |
روشفکرانی مانند شفیعی کدکنی، هوشنگ مرادی کرمانی، مصطفی ملکیان، محمدعلی موحد و... |
مورد خاصی مشاهده نشد. |
فتحاله گولن |
|
|
15 |
برگزاری نشستها، گفتوگوها و سمینارهای تخصصی |
مجموعه نشستهای موسوم به «خیر و خرد» |
مورد خاصی مشاهده نشد. |
نشستهای «آبانت» وابسته به جنبش هیزمت |
|
|
16 |
فعالیت خاص و منحصربهفرد |
بورسیهکردن دانشآموزان مستعد تا پایان دبیرستان و حتی در دوران دانشگاه |
طرح «روز یتیم» در اولین جمعۀ ماه آوریل، توزیع متوازن قربانی (قربانیهای ایام تشریق در آمریکای جنوبی) پروژههای زیستمحیطی |
طرح «خواهرخواندگی خانوادهها»، درمان و جراحی رایگان آبمروارید چندین هزارنفر در کشورهایی آسیایی و آفریقایی |
|
|
17
|
راهبردهای حمایتی: فقیرنوازی یا فقرزدایی |
فاصلهگرفتن و خروج از فقیرنوازی و حرکت توسعهمدارانه به سمت فقرزدایی |
فاصلهگرفتن و خروج از فقیرنوازی و حرکت توسعهمدارانه به سمت فقرزدایی |
فاصلهگرفتن و خروج از فقیرنوازی و حرکت توسعهمدارانه به سمت فقرزدایی |
|
|
18 |
جایزه یا نشان برجستۀ کسبشده |
معرفیشدن به عنوان خیریۀ برتر در حوزۀ «خیر و صلح» از سوی «انجمن علمی مطالعات صلح ایران» |
مورد خاصی مشاهده نشد. |
دریافت نشان «ستارۀ ایثار» از دولت پاکستان، عنوان «سازمان منافع عامه» از دولت ترکیه و «مقام مشورتی» شورای اقتصادی و اجتماعیِ سازمان ملل متحد |
|
|
19 |
استفاده از ظرفیتهای دینی و ایام مذهبی |
خیلی کم |
قربانی عیدالاضحی (عید قربان) و قربانیهای ایام تشریق، بستههای غذایی افطار ماه رمضان |
خیمۀ رمضان (سفرههای عمومی افطار)، قربان بایرامی (عید قربان) و رمضان بایرامی (عید فطر) |
|
|
20
|
همپوشانی با شاخصهای توسعۀ انسانی(آموزش، بهداشت و درآمد سرانه) |
در درجۀ اول تمرکز بر آموزش باکیفیت و در موارد فرعی ارائۀ خدمات بهداشتی به ذینفعان و راهاندازی پروژههای مهارتآموزی و کارآفرینی |
در درجۀ اول فعال در حوزۀ بهداشت و سلامت (تأسیس بیمارستانهای تخصصی سرطان، قلب و کودکان)، سپس پروژههای اشتغالزایی و ایجاد درآمد (طرح کیوسک، توزیع دام زنده، وام اشتغال و..) و در مواردی ساخت و تجهیز مدارس |
ساخت بیمارستان و کلینیک، جراحی و درمان بیماران مبتلا به آبمروارید در 12 کشورآفریقایی و آسیایی، ساخت و تجهیز مدارس در کشورهای متعدد |
|
|
|
|||||
5- نتیجهگیری نهایی و جمعبندی
پژوهش حاضر که با هدف بررسی تطبیقی نظامهای خیریه و خیریههای مذهبی در کشورهای ایران، مصر و ترکیه انجام شده است، به دنبال پاسخ این پرسش بود: عوامل مؤثر بر رشد و گسترش خیریهها و نیز مهمترین تمایزات و اشتراکات خیریهگرایی و خیریههای مذهبی در ایران و مصر و ترکیه کداماند؟
بررسی منطقۀ خاورمیانه از منظر جامعهشناسیِ تاریخی نشان میدهد عوامل متکثر و متغیرهای فراوانی بر رشد و گسترش مؤسسههای خیریه در منطقۀ خاورمیانه مؤثر بودهاند که مهمترین این علل و عوامل و متغیرها در این منطقه عبارتاند از: 1. انگیزههای خیرخواهانۀ انسانی و تمایلات مذهبی؛ 2. فقر و نابرابریهای اجتماعی؛ 3. بیرغبتی بخش خصوصی؛ 4. اجرای برنامههای نئولیبرالیستی و عقبنشینی دولتها از حوزۀ مسئولیتهای اجتماعی.
در سطح کلان کشوری و کلی، بررسی تطبیقی سه کشور طبق تحلیل ثانویۀ دادههای سالیانۀ CAF نشان داد: در متأخرترین دادهها، رتبۀ منطقهای و جهانی برای کشور ایران به ترتیب 3 و 27، برای کشور مصر 12و 128 و برای کشور ترکیه 11و 122 است. در اینجا، شاهد برتری 101پلهای ایران نسبت به مصر و برتری 95پلهای نسبت به ترکیه هستیم.
تحلیل ثانویۀ دادههای حاصل پیمایش ارزشهای جهانی نشان داد از نظر میزان عضویت در مؤسسهها و سازمانهای خیریه، در اینجا شاهد برتری 6برابری ایران نسبت به مصر و 5برابری نسبت به ترکیه از نظر عضویت نهادی هستیم؛ اگرچه نمیتوان با قطعیت علل این اختلاف فاحش آماری در عضویت در سازمانهای خیریه را تحلیل کرد، شاید عواملی مانند سابقه و بافتار مذهبی متفاوت (تشیع/تسنن)، اعتقاد به خیر اجتماعی، میل به تشکلگرایی و رفتارهای نهادمند، کثرت و در دسترس بودن مؤسسههای خیریه، شروط آسان عضویت و فعالیت و... تا حدودی این موضوع را تبیین کنند. همچنین، در هر سه کشور، مردان بیش از زنان عضویت نهادی داشتهاند. علاوه بر این، در ایران بین افزایش سن و عضویت (شامل فعال و غیرفعال) در مؤسسهها و سازمانهای خیریه رابطۀ همبستگی مثبت برقرار است. در مصر برعکس، جوانان نسبت به دو گروه سنی دیگر، یعنی بزرگسالان و میانسالان، عضویت بیشتری داشتهاند. اما در ترکیه افراد مسن و بزرگسال نسبت به دو گروه سنی دیگر، یعنی جوانان و میانسالان، عضویت بیشتری داشتهاند.
طبق دادههای موج هفتم از ارزشهای جهانی یا WVS، آنطور که در جدول 3 قابل مشاهده بود، در ایران بیش از چهارپنجم پاسخگویان اعلام کردهاند «اعتماد زیاد و خیلی زیاد» به نهادهای خیریه دارند و حدود یکپنجم هم اعلام کردهاند اعتمادی (چندان یا اصلاً) به بنیادهای خیریه ندارند. در مصر کمتر از نیمی از پاسخگویان اعلام کردهاند «اعتماد زیاد و خیلی زیاد» به سازمانهای خیریه دارند و بیش از یکسوم هم اعلام کردهاند اعتمادی (چندان یا اصلاً) به نهادهای خیریه ندارند. در ترکیه هم وضعیت اعتماد به خیریهها اینگونه بوده است: حدود سهپنجم پاسخگویان اعلام کردهاند «اعتماد زیاد و خیلی زیاد» به خیریهها دارند و حدود دوپنجم پاسخگویان هم اعتماد چندانی به این نهادها ندارند.
همچنین، از نظر اعتماد به خیریهها، در ایران و مصر، زنان هماندازۀ مردان به مؤسسههای خیریه اعتماد دارند، ولی در ترکیه زنان اندکی (1 درصد) بیش از مردان به نهادهای خیریهها «اعتماد زیاد و خیلی زیاد» دارند. همچنین، در ایران و ترکیه افراد مسن و بزرگسال نسبت به دو گروه سنی دیگر، یعنی میانسالان و جوانان، اعتماد بیشتری به مؤسسههای خیریه داشتهاند. به عبارتی، در این دو کشور بین افزایش سن و اعتماد به نهادها و سازمانهای خیریه رابطۀ همبستگی مثبت برقرار است؛ اما در مصر جوانان بیش از دو گروه سنی دیگر، یعنی میانسالان و بزرگسال، اعتماد بیشتری به مؤسسههای خیریه داشتهاند. به تعبیری، در مصر بین افزایش سن و کاهش اعتماد به مؤسسهها و سازمانهای خیریه رابطۀ همبستگی معکوس خفیفی برقرار است و هرچه سن افراد بالاتر میرود، میزان اعتماد آنها به نهادهای خیریه به طور خفیف کاهش مییابد. دلیل این افزایش اعتماد همراه با افزایش سن در ایران و ترکیه و از سویی، کاهش اعتماد در مصر احتمالاً این باشد که در مصر جوانان حضور اجتماعی و مدنی بیشتری در تشکلهای مدنی دارند و به کارایی آنها اعتقاد دارند و در نتیجه، اعتماد بیتشری حاصل میشود؛ اما در ایران و ترکیه معمولاً جوانان به دلیل سبک زندگی و مسائل اشتغال، بیثباتی یا کمثباتی مالی و اقتصادی و نیز ازدواج و تحصیل کمتر، درگیر امور اجتماعی مانند خیریهها میشوند و این میانسالان و بیشتر از همه بزرگسالان هستند که به خاطر استقلال مالی و اقتصادی و نیز نوعی نگاهثوابگونه (رضای خدا) و نیز کسب پرستیژ اجتماعی و پایگاه اجتماعی اکتسابی (مبتنی بر شیخوخیت، خوشنامی و خیّربودن و...) هم عضویت نهادی و هم اعتماد بیشتری به خیریهها دارند.
در نهایت اینکه یافتههای این پژهش نشان داد هر سه انجمن خیریۀ مورد مطالعه (با وجود قرارگفتن در سه بافتار فرهنگی و تاریخی و اجتماعی متفاوت)، دارای رویکرد دینی هستند و نقطۀ عزیمت آنها برای کنشگری مدنی و فعالیت اجتماعی انگیزههای دینی و الهیاتی است، ولی خدمات خود را بدون مرزبندی هویتی و دینی به تمام نیازمندان عرضه میکنند. نکتۀ دیگر اینکه دارالاکرام ایران بر آموزش (اعطای بورس تحصیلی به دانشآموزان مستعد) به مثابۀ ابزار اصلی در تحرک اجتماعیِ نیازمندان و خروج آنان از چرخۀ فقر تأکید میکند، الاورمان مصر بر توسعۀ پایدار و چندبُعدی و نیز کیمسه یوک مو ترکیه بر فعالیتهای بینالمللی امداد و نجات و کمکهای اضطراری متمرکز شده است. از دلایل این مدل تمرکز بر اهداف در سه انجمن مورد مطالعه میتوان گفت با توجه به رفاه نسبی جامعۀ ترکیه (به ویژه از دهۀ 1980 و بعد از انجام اصلاحات اقتصادی در دولت تورگوت اوزال) و برخورداری شهروندان ترک از حدی قابل قبول از درآمد سرانه و نیز حضور تجار و بازرگانان و صاحبان صنایع و سرمایۀ وابسته به جنبش هیزمت و گولن در سراسر جهان، تا حدودی طبیعی است که کیمسه یوک مو بر اهداف برونمرزی و بینالمللی، یعنی امداد و نجات در بلایا و موقعیتهای اضطراری، تمرکز کند. اما در ایران، با توجه به حضور دانشآموزانی مستعد که در موقعیت نامناسب مالی و اقتصادی خانوادۀ خود به سر میبرند و احتمال ترک تحصیل و خروج از چرخۀ تحصیل در اینگونه دانشآموزان زیاد است، دارالاکرام تأکید و تمرکز خود را بر حمایت و بورسیهکردن این دانشآموزان گذاشته است؛ زیرا آموزش نقشی مهم در تحرک اجتماعی اقشار و لایههای پایین جامعه ایران دارد. در مصر، حضور تیمی از پزشکان، مهندسان، متخصصان و کارشناسان بلندمرتبه در هیئتمدیرۀ انجمن و سیاستگذاری و برنامهریزی مدیران ارشد الاورمان که سابقۀ کار در بخش دولت و نظام سیاسی مصر را نیز داشتهاند، موجب شده است تا با توجه به وجود ضعفهای جدی مصر در حوزۀ توسعۀ انسانی و توسعۀ پایدار (رتبۀ 110 جهان)، این انجمن تأکید و تمرکز خود را بر توسعۀ پایدار و چندبُعدی قرار دهد.
[1] Amy Singer
[2] Faith-based NGOs
[3] Sermon
[4] Capacity building
[5] Empowerment
[6] Focal Questions
[7] این پژوهش بخش سوم (صص. 85-130) از کتاب زندگی روزمرۀ تهیدستان شهری است.
[8] Amira Mittermaier
[9] Islamic Charity as (Non) Political in Contemporary Egypt
[10] Hannah Arendt
[11] Foreground
[12] Background
[13] Self-help
[14] Borchgrevink
[15] NGOization of Islamic Charity: Claiming Legitimacy in Changing Institutional Contexts
[16] NGOization
[17] Gizem Zencirci
[18] The Muslim social: Neoliberalism, charity, and poverty in Turkey
[19] از آنجا که این نوشتار پژوهشی حاضر مستخرج از رسالۀ دکتری نویسندۀ مسئول است که پیش از آن دفاع شده است و نظریههای متعدد و متکثری دربارۀ دیگرخواهی بررسی شدهاند، در اینجا به خاطر محدودیت حجم صفحات مجله، فقط بر روی سه سنت فکری تأکید میشود.
[20] برای اطلاع بیشتر، ر.ک: (غفاری، شریعتی و میرزایی، 1403: 167-188).
[21] Comte
[22] Simmel
[23] Levinas
[24] Mauss/Durkheim
[25] Žižek/Kapoor
[26] Construction Formation
[27] Conditional Charitism
[28] Positive Charitism
[29] Negative Charitism
[30] این صورتبندی برساختی ابداع نویسندۀ مسئول مقاله بوده است. با توجه با اینکه در رسالههای دکتری علاوه بر نقد نظریهها، باید مشارکت نظری و مفهومپردازی هم صورت بگیرد، این صورتبندی سهگانه محصول تأملات نظری نگارنده بوده است. علاوه بر رساله، در مقالۀ جدیدالانتشار «بررسی تطبیقی مسئولیت اجتماعی خیرخواهی در دستگاه اندیشگی دورکیم، سینگر و ژیژک»، این صورتبندی برساختی را به طور مفصل توضییح دادهایم (غفاری، میرزایی و شریعتی، 1403).
[31] Gary Becker
[32] Peter Blau
[33] C. Wright Mills
[34] راگین (1397) به وجود «انسجام اندک در میان متخصصان علوم اجتماعی تطبیقی» و «ابهام» در مفهوم «واحد تحلیل» در مطالعات تطبیقی اشاره میکند و برای برطرفکردن ابهام و روشنکردن این مسأله بر ضرورت تمایز میان دو معنا از واحد تحلیل، یعنی «واحد تبیین» و «واحد مشاهده»، تأکید میکند. این معنی دوگانه از واحد تحلیل از نظر وی «یا به مثابۀ مقولاتی که دادهها به آنها تعلق دارند یا مقولهای نظری است» (راگین، 1397: 39-40) و دربارۀ واحد مشاهده معتقد است «ناظر بر واحدی است که برای جمعآوری و تحلیل داده از آن استفاده میشود» (راگین، 1397: 40).
[35] Ragin
[36] DarolEkram-e-Hazrat Abolfazl's Al Abbas Charitable Institute
[37] Al Orman Association )Dar Al-Orman(
[38] Kimse Yok Mu Solidarity and Aid Association
[39] پژوهش حاضر نشان میدهد خیریۀ مذهبی، برخلاف بداهت اولیه و ظاهری خود، مفهومی سخت و بدتعریف است. معمولاً و در نگاه اول، تصور بسیاری از افراد از نهادهای خیریۀ مذهبی، انجمنها و نهادهایی هستند که نام و عنوانشان، نام و عنوانی مذهبی (اسامی قدسی) باشد یا مؤسسههایی که به آموزش و تبلیغ دین مشغول هستند یا زیر نظر یک نهاد مذهبی بزرگتر (مانند آستانها، مساجد، حوزههای علمیه، دفاتر شیوخ، علما و مراجع دینی و ائمۀ جمعه و جماعات) فعالیت میکنند. این سه انجمن از میان فهرستی از 32 انجمن برجسته از هر سه کشور (از نظر تاریخچه، سبک متفاوت فعالیت، برندسازی، نفوذ اجتماعی، حامیان مشهور و موجه، اشتهار بینالمللی، نگاه الهامبخش دینی در فعالیتها، پرهیز از تفکیک و مرزبندی هویتی، قومی، نژادی، دینی در جامعۀ هدف و...) انتخاب شدهاند.
[40] Charities Aid Foundation
[41] World Values Survey
[42] آدام هنیه میگوید: «تعدادی از مؤسسههای بینالمللی به ویژه صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی بر اجرای سیاستهای نئولیبرال نظارت میکردند» (هنیه، 1399: 41).
[43] World Giving Index
[44] این مؤلفهها یا معیارهای بررسی مقایسهای از مطالعات فراون بر روی تاریخچۀ این سه انجمن، روابط و مناسبات آنها با دولتها در طول زمان، روابط و مناسبات آنها با جامعۀ هدف و نیز خیّران و حامیان مالی از سوی دیگر، بررسی وضعیت عملکرد آنها در وضعیتهای عادی و اضطراری و بحرانی، نحوۀ تأمین منابع مالی و... استخراج و احصا شدهاند.
[45] هیزمت (Hizmet) یک کلمۀ رایج ترکی به معنای «خدمت» است و در واقع، نامی جایگزین برای جنبش ملهم از گولن است.
[46] رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور وقت ترکیه، فتحاله گولن (1941-2024) و جنبش ملهم از وی را یک «دولت موازی» میدانست که قصد «کودتا» علیه دولت مستقر و قانونی را داشته است. از این رو، کودتای نافرجام 15 جولای 2106 را به گولن نسبت داد و بعد از این تاریخ کلیۀ فعالیتهای این جنبش و از جمله کیمسه یوکمو در ترکیه ممنوع شد.
)